అధ్యాయం 1: అర్జునవిషాద యోగం
ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ :
ధర్మక్షేత్రే కురుక్షేత్రే
సమవేతా యుయుత్సవః ।
మామకాః పాండవాశ్చైవ
కిమకుర్వత సంజయ ॥ (1.1)
సంజయ ఉవాచ :
దృష్ట్వా తు పాండవానీకం
మ్యాఢం దుర్యోధనస్తదా ।
ఆచార్యముపసంగమ్య
రాజా వచనమబ్రవీత్ ॥ (1.2)
పశ్యైతాం పాండుపుత్రాణాం
ఆచార్య మహతీం చమూమ్ ।
వ్యూఢాం ద్రుపదపుత్రేణ
తవ శిష్యేణ ధీమతా ॥ (1.3)
అత్ర శూరా మహేష్వాసా
భీమార్జునసమా యుధి ।
యుయుధానో విరాటశ్చ
ద్రుపదశ్చ మహారథః ॥
ధృష్టకేతుశ్చేకితానః
కాశిరాజశ్చ వీర్యవాన్ ।
పురుజిత్ కుంతిభోజశ్చ
శైబ్యశ్చ నరపుంగవః ॥
యుధామన్యుశ్చ విక్రాంత
ఉత్తమౌజాశ్చ వీర్యవాన్ ।
సౌభద్రో ద్రౌపదేయాశ్చ
సర్వ ఏవ మహారథాః ॥ (1.4-6)
అస్మాకం తు విశిష్టా యే
తాన్నిబోధ ద్విజోత్తమ ।
నాయకా మమ సైన్యస్య
సంజ్ఞార్థం తాన్ బ్రవీమి తే ॥ (1.7)
భవాన్ భీష్మశ్చ కర్ణశ్చ
కృపశ్చ సమితింజయః ।
అశ్వత్థామా వికర్ణశ్చ
సౌమదత్తిస్తథైవ చ ॥
అన్యే చ బహవః శూరా
మదర్థే త్యక్తజీవితాః ।
నానాశస్త్రప్రహరణాః
సర్వే యుద్ధవిశారదాః ॥ (1.8-9)
అపర్యాప్తం తదస్మాకం
బలం భీష్మాభిరక్షితమ్ ।
పర్యాప్తం త్విదమేతేషాం
బలం భీమాభిరక్షితమ్ ॥ (1.10)
అయనేషు చ సర్వేషు
యథాభాగమవస్థితాః ।
భీష్మమేవాభిరక్షంతు
భవంతః సర్వ ఏవ హి ॥ (1.11)
తస్య సంజనయన్ హర్షం
కురువృద్ధః పితామహః ।
సింహనాదం వినద్యోచ్చైః
శంఖం దధ్మౌ ప్రతాపవాన్ ॥ (1.12)
తతః శంఖాశ్చ భేర్యశ్చ
పణవానకగోముఖాః ।
సహసైవాభ్యహన్యంత
స శబ్దస్తుములోఽభవత్ ॥ (1.13)
తతః శ్వేతైర్హయైర్యుక్తే
మహతి స్యందనే స్థితౌ ।
మాధవః పాండవశ్చైవ
దివ్యౌ శంఖౌ ప్రదధ్మతుః ॥ (1.14)
పాంచజన్యం హృషీకేశో
దేవదత్తం ధనంజయః ।
పౌండ్రం దధ్మౌ మహాశంఖం
భీమకర్మా వృకోదరః ॥
అనంతవిజయం రాజా
కుంతీపుత్రో యుధిష్ఠిరః ।
నకులః సహదేవశ్చ
సుఘోషమణిపుష్పకౌ ॥
కాశ్యశ్చ పరమేష్వాసః
శిఖండీ చ మహారథః ।
ధృష్టద్యుమ్నో విరాటశ్చ
సాత్యకిశ్చాపరాజితః ॥
ద్రుపదో ద్రౌపదేయాశ్చ
సర్వశః పృథివీపతే ।
సౌభద్రశ్చ మహాబాహుః
శంఖాన్ దధ్ముః పృథక్ పృథక్ ॥ (1.15-18)
స ఘోషో ధార్తరాష్ట్రాణాం
హృదయాని వ్యదారయత్ ।
నభశ్చ పృథివీంచైవ
తుములోఽభ్యనునాదయన్ ॥ (1.19)
అథ వ్యవస్థితాన్ దృష్ట్వా
ధార్తరాష్ట్రాన్ కపిధ్వజః ।
ప్రవృత్తే శస్త్రసంపాతే
ధనురుద్యమ్య పాండవః ॥ (1.20)
హృషీకేశం తదా వాక్యం
ఇదమాహ మహీపతే ।
అర్జున ఉవాచ :
సేనయోరుభయోర్మధ్యే
రథం స్థాపయ మేఽచ్యుత ॥
యావదేతాన్నిరీక్షేఽహం
యోద్ధుకామానవస్థితాన్ ।
కైర్మయా సహ యోద్ధవ్యం
అస్మిన్ రణసముద్యమే ॥ (1.21-22)
యోత్స్యమానానవేక్షేఽహం
య ఏతేఽత్ర సమాగతాః ।
ధార్తరాష్ట్రస్య దుర్బుద్ధేః
యుద్ధే ప్రియచికీర్షవః ॥ (1.23)
సంజయ ఉవాచ :
ఏవముక్తో హృషీకేశో
గుడాకేశేన భారత ।
సేనయోరుభయోర్మధ్యే
స్థాపయిత్వా రథోత్తమమ్ ॥
భీష్మద్రోణప్రముఖతః
సర్వేషాం చ మహీక్షితామ్ ।
ఉవాచ పార్థ పశ్యైతాన్
సమవేతాన్ కురూనితి ॥ (1.24-25)
తత్రాపశ్యత్ స్థితాన్ పార్థః
పితౄనథ పితామహాన్ ।
ఆచార్యాన్ మాతులాన్ భ్రాతౄన్
పుత్రాన్ పౌత్రాన్ సఖీంస్తథా ॥ (1.26)
శ్వశురాన్ సుహృదశ్చైవ
సేనయోరుభయోరపి ।
తాన్ సమీక్ష్య స కౌంతేయః
సర్వాన్ బంధూనవస్థితాన్ ॥ (1.27)
కృపయా పరయావిష్టో
విషీదన్నిదమబ్రవీత్ ।
అర్జున ఉవాచ :
దృష్ట్వేమం స్వజనం కృష్ణ
యుయుత్సుం సముపస్థితమ్ ॥
సీదంతి మమ గాత్రాణి
ముఖం చ పరిశుష్యతి ।
వేపథుశ్చ శరీరే మే
రోమహర్షశ్చ జాయతే ॥
గాండీవం స్రంసతే హస్తాత్
త్వక్చైవ పరిదహ్యతే ।
న చ శక్నోమ్యవస్థాతుం
భ్రమతీవ చ మే మనః ॥ (1.28-30)
నిమిత్తాని చ పశ్యామి
విపరీతాని కేశవ ।
న చ శ్రేయోఽనుపశ్యామి
హత్వా స్వజనమాహవే ॥ (1.31)
న కాంక్షే విజయం కృష్ణ
న చ రాజ్యం సుఖాని చ ।
కిం నో రాజ్యేన గోవింద
కిం భోగైర్జీవితేన వా ॥ (1.32)
యేషామర్థే కాంక్షితం నో
రాజ్యం భోగాః సుఖాని చ ।
త ఇమేఽవస్థితా యుద్ధే
ప్రాణాంస్త్యక్త్వా ధనాని చ ॥
ఆచార్యాః పితరః పుత్రాః
తథైవ చ పితామహాః ।
మాతులాః శ్వశురాః పౌత్రాః
శ్యాలాః సంబంధినస్తథా ॥ (1.33-34)
ఏతాన్న హంతుమిచ్ఛామి
ఘ్నతోఽపి మధుసూదన ।
అపి త్రైలోక్యరాజ్యస్య
హేతోః కిం ను మహీకృతే ॥ (1.35)
నిహత్య ధార్తరాష్ట్రాన్నః
కా ప్రీతిః స్యాజ్జనార్దన ।
పాపమేవాశ్రయేదస్మాన్
హత్వైతానాతతాయినః ॥ (1.36)
తస్మాన్నార్హా వయం హంతుం
ధార్తరాష్ట్రాన్ స్వబాంధవాన్ ।
స్వజనం హి కథం హత్వా
సుఖీనః స్యామ మాధవ ॥ (1.37)
యద్యప్యేతే న పశ్యంతి
లోభోపహతచేతసః ।
కులక్షయకృతం దోషం
మిత్రద్రోహే చ పాతకమ్ ॥
కథం న జ్ఞేయమస్మాభిః
పాపాదస్మాన్నివర్తితుమ్ ।
కులక్షయకృతం దోషం
ప్రపశ్యద్భిర్జనార్దన ॥ (1.38-39)
కులక్షయే ప్రణశ్యంతి
కులధర్మాః సనాతనాః ।
ధర్మే నష్టే కులం కృత్స్నం
అధర్మోఽభిభవత్యుత ॥
అధర్మాభిభవాత్ కృష్ణ
ప్రదుష్యంతి కులస్త్రియః ।
స్త్రీషు దుష్టాసు వార్ష్ణేయ
జాయతే వర్ణసంకరః ॥
సంకరో నరకాయైవ
కులఘ్నానాం కులస్య చ ।
పతంతి పితరో హ్యేషాం
లుప్తపిండోదకక్రియాః ॥ (1.40-42)
దోషైరేతైః కులఘ్నానాం
వర్ణసంకరకారకైః ।
ఉత్సాద్యంతే జాతిధర్మాః
కులధర్మాశ్చ శాశ్వతాః ॥
ఉత్సన్నకులధర్మాణాం
మనుష్యాణాం జనార్దన ।
నరకేనియతం వాసో
భవతీత్యనుశుశ్రుమ ॥ (1.43-44)
అహో బత మహత్పాపం
కర్తుం వ్యవసితా వయమ్ ।
యద్రాజ్యసుఖలోభేన
హంతుం స్వజనముద్యతాః ॥ (1.45)
యది మామప్రతీకారం
అశస్త్రం శస్త్రపాణయః ।
ధార్తరాష్ట్రా రణే హన్యుః
తన్మే క్షేమతరం భవేత్ ॥ (1.46)
సంజయ ఉవాచ :
ఏవముక్త్వాఽర్జున సంఖ్యే
రథోపస్థ ఉపావిశత్ ।
విసృజ్య సశరం చాపం
శోకసంవిగ్నమానసః ॥ (1.47)
అధ్యాయం 2: సాంఖ్య యోగం
సంజయ ఉవాచ :
తం తథా కృపయావిష్టం
అశ్రుపూర్ణాకులేక్షణమ్ ।
విషీదంతమిదం వాక్యం
ఉవాచ మధుసూదనః ॥ (2.1)
శ్రీ భగవానువాచ :
కుతస్త్వా కశ్మలమిదం
విషమే సముపస్థితమ్ ।
అనార్యజుష్టమస్వర్గ్యం
అకీర్తికరమర్జున ॥ (2.2)
క్లైబ్యం మాస్మ గమః పార్థ
నైతత్త్వయ్యుపపద్యతే ।
క్షుద్రం హృదయదౌర్బల్యం
త్యక్త్వోత్తిష్ఠ పరంతప ॥ (2.3)
అర్జున ఉవాచ :
కథం భీష్మమహం సంఖ్యే
ద్రోణం చ మధుసూదన ।
ఇషుభిః ప్రతియోత్స్యామి
పూజార్హావరిసూదన ॥ (2.4)
గురూనహత్వా హి మహానుభావాన్
శ్రేయో భోక్తుం భైక్ష్యమహీహ లోకే ।
హత్వార్థకామాంస్తు గురూనిహైవ
భుంజీయ భోగాన్ రుధిరప్రదిగ్ధాన్ ॥ (2.5)
న చైతద్విద్మః కతరన్నో గరీయో
యద్వా జయేమ యది వా నో జయేయుః ।
యానేవ హత్వా న జిజీవిషామః
తేఽవస్థితాః ప్రముఖే ధార్తరాష్ట్రాః ॥ (2.6)
కార్పణ్యదోషోపహతస్వభావః
పృచ్ఛామి త్వాం ధర్మసమ్మూఢచేతాః ।
యచ్ఛ్రేయః స్యాన్నిశ్చితం బ్రూహి తన్మే
శిష్యస్తేఽహం శాధి మాం త్వాం ప్రపన్నమ్ ॥ (2.7)
న హి ప్రపశ్యామి మమాపనుద్యాత్
యచ్ఛోకముచ్ఛోషణమింద్రియాణామ్ ।
అవాప్య భూమావసపత్నమృద్ధం
రాజ్యం సురాణామపి చాధిపత్యమ్ ॥ (2.8)
సంజయ ఉవాచ :
ఏవముక్త్వా హృషీకేశం
గుడాకేశః పరంతపః ।
న యోత్స్య ఇతి గోవిందం
ఉక్త్వా తూష్ణీం బభూవ హ ॥ (2.9)
తమువాచ హృషీకేశః
ప్రహసన్నివ భారత ।
సేనయోరుభయోర్మధ్యే
విషీదంతమిదం వచః ॥ (2.10)
శ్రీ భగవానువాచ :
అశోచ్యానన్వశోచస్త్వం
ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ భాషసే ।
గతాసూనగతాసూంశ్చ
నానుశోచంతి పండితాః ॥ (2.11)
న త్వేవాహం జాతు నాసం
న త్వం నేమే జనాధిపాః ।
న చైవ న భవిష్యామః
సర్వే వయమతః పరమ్ ॥ (2.12)
దేహినోఽస్మిన్ యథా దేహే
కౌమారం యౌవనం జరా ।
తథా దేహాంతరప్రాప్తిః
ధీరస్తత్ర న ముహ్యతి ॥ (2.13)
మాత్రాస్పర్శాస్తు కౌంతేయ
శీతోష్ణసుఖదుఃఖదాః ।
ఆగమాపాయినోఽనిత్యాః
తాంస్తితిక్షస్వ భారత ॥ (2.14)
యం హి న వ్యథయంత్యేతే
పురుషం పురుషర్షభ ।
సమదుఃఖసుఖం ధీరం
సోఽమృతత్వాయ కల్పతే ॥ (2.15)
నాసతో విద్యతే భావో
నాభావో విద్యతే సతః ।
ఉభయోరపి దృష్టోఽంతః
త్వనయోస్తత్త్వదర్శిభిః ॥ (2.16)
అవినాశి తు తద్విద్ధి
యేన సర్వమిదం తతమ్ ।
వినాశమవ్యయస్యాస్య
న కశ్చిత్కర్తుమర్హతి ॥ (2.17)
అంతవంత ఇమే దేహా
నిత్యస్యోక్తాః శరీరిణః ।
అనాశినోఽప్రమేయస్య
తస్మాద్యుధ్యస్వ భారత ॥ (2.18)
య ఏనం వేత్తి హంతారం
యశ్చైనం మన్యతే హతమ్ ।
ఉభౌ తౌ న విజానీతో
నాయం హంతి న హన్యతే ॥ (2.19)
న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిత్
నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః ।
అజో నిత్యః శాశ్వతోఽయం పురాణో
న హన్యతే హన్యమానే శరీరే ॥ (2.20)
వేదావినాశినం నిత్యం
య ఏనమజమవ్యయమ్ ।
కథం స పురుషః పార్థ
కం ఘాతయతి హంతి కమ్ ॥ (2.21)
వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ
నవాని గృహ్ణాతి నరోఽపరాణి ।
తథా శరీరాణి విహాయ జీర్ణాని
అన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ ॥ (2.22)
నైనం ఛిందంతి శస్త్రాణి
నైనం దహతి పావకః ।
న చైనం క్లేదయంత్యాపో
న శోషయతి మారుతః ॥ (2.23)
అచ్ఛేద్యోఽయమదాహ్యోఽయం
అక్లేద్యోఽశోష్య ఏవ చ ।
నిత్యః సర్వగతః స్థాణుః
అచలోఽయం సనాతనః ॥ (2.24)
అవ్యక్తోఽయమచింత్యోఽయం
అవికార్యోఽయముచ్యతే ।
తస్మాదేవం విదిత్వైనం
నానుశోచితుమర్హసి ॥ (2.25)
అథ చైనం నిత్యజాతం
నిత్యం వా మన్యసే మృతమ్ ।
తథాపి త్వం మహాబాహో
నైవం శోచితుమర్హసి ॥ (2.26)
జాతస్య హి ధ్రువో మృత్యుః
ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ ।
తస్మాదపరిహార్యేఽర్థే
న త్వం శోచితుమర్హసి ॥ (2.27)
అవ్యక్తాదీని భూతాని
వ్యక్తమధ్యాని భారత ।
అవ్యక్తనిధనాన్యేవ
తత్ర కా పరిదేవనా ॥ (2.28)
ఆశ్చర్యవత్పశ్యతి కశ్చిదేనం
ఆశ్చర్యవద్వదతి తథైవ చాన్యః ।
ఆశ్చర్యవచ్చైనమన్యః శృణోతి
శ్రుత్వాప్యేనం వేద న చైవ కశ్చిత్ ॥ (2.29)
దేహీ నిత్యమవధ్యోఽయం
దేహే సర్వస్య భారత ।
తస్మాత్సర్వాణి భూతాని
న త్వం శోచితుమర్హసి ॥ (2.30)
స్వధర్మమపి చావేక్ష్య
న వికంపితుమర్హసి ।
ధర్మ్యాద్ధి యుద్ధాచ్ఛ్రేయోఽన్యత్
క్షత్రియస్య న విద్యతే ॥ (2.31)
యదృచ్ఛయా చోపపన్నం
స్వర్గద్వారమపావృతమ్ ।
సుఖీనః క్షత్రియాః పార్థ
లభంతే యుద్ధమీదృశమ్ ॥ (2.32)
అథ చేత్త్వమిమం ధర్మ్యం
సంగ్రామం న కరిష్యసి ।
తతః స్వధర్మం కీర్తిం చ
హిత్వా పాపమవాప్స్యసి ॥ (2.33)
అకీర్తించాపి భూతాని
కథయిష్యంతి తేఽవ్యయామ్ ।
సంభావితస్య చాకీర్తిః
మరణాదతిరిచ్యతే ॥ (2.34)
భయాద్రణాదుపరతం
మంస్యంతే త్వాం మహారథాః ।
యేషాం చ త్వం బహుమతో
భూత్వా యాస్యసి లాఘవమ్ ॥ (2.35)
అవాచ్యవాదాంశ్చ బహూన్
వదిష్యంతి తవాహితాః ।
నిందంతస్తవ సామర్థ్యం
తతో దుఃఖతరం ను కిమ్ ॥ (2.36)
హతో వా ప్రాప్స్యసి స్వర్గం
జిత్వా వా భోక్ష్యసే మహీమ్ ।
తస్మాదుత్తిష్ఠ కౌంతేయ
యుద్ధాయ కృతనిశ్చయః ॥ (2.37)
సుఖదుఃఖే సమే కృత్వా
లాభాలాభౌ జయాజయౌ ।
తతో యుద్ధాయ యుజ్యస్వ
నైవం పాపమవాప్స్యసి ॥ (2.38)
ఏషా తేఽభిహితా సాంఖ్యే
బుద్ధిర్యోగే త్విమాం శృణు ।
బుద్ధ్యా యుక్తో యయా పార్థ
కర్మబంధం ప్రహాస్యసి ॥ (2.39)
నేహాభిక్రమనాశోఽస్తి
ప్రత్యవాయో న విద్యతే ।
స్వల్పమప్యస్య ధర్మస్య
త్రాయతే మహతో భయాత్ ॥ (2.40)
వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః
ఏకేహ కురునందన ।
బహుశాఖా హ్యనంతాశ్చ
బుద్ధయోఽవ్యవసాయినామ్ ॥ (2.41)
యామిమాం పుష్పితాం వాచం
ప్రవదంత్యవిపశ్చితః ।
వేదవాదరతాః పార్థ
నాన్యదస్తీతివాదినః ॥
కామాత్మానః స్వర్గపరా
జన్మకర్మఫలప్రదామ్ ।
క్రియావిశేషబహుళాం
భోగైశ్వర్యగతిం ప్రతి ॥
భోగైశ్వర్యప్రసక్తానాం
తయాపహృతచేతసామ్ ।
వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః
సమాధౌ న విధీయతే ॥ (2.42-44)
త్రైగుణ్యవిషయా వేదా
నిస్త్రైగుణ్యో భవార్జున ।
నిర్ద్వంద్వో నిత్యసత్త్వస్థో
నిర్యోగక్షేమ ఆత్మవాన్ ॥ (2.45)
యావానర్థ ఉదపానే
సర్వతః సంప్లుతోదకే ।
తావాన్ సర్వేషు వేదేషు
బ్రాహ్మణస్య విజానతః ॥ (2.46)
కర్మణ్యేవాధికారస్తే
మా ఫలేషు కదాచన ।
మా కర్మఫలహేతుర్భూః
మా తే సంగోఽస్త్వకర్మణి ॥ (2.47)
యోగస్థః కురు కర్మాణి
సంగం త్యక్త్వా ధనంజయ ।
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః సమో భూత్వా
సమత్వం యోగ ఉచ్యతే ॥ (2.48)
దూరేణ హ్యవరం కర్మ
బుద్ధియోగాద్ధనంజయ ।
బుద్ధౌ శరణమన్విచ్ఛ
కృపాణాః ఫలహేతవః ॥ (2.49)
బుద్ధియుక్తో జహాతీహ
ఉభే సుకృతదుష్కృతే ।
తస్మాద్యోగాయ యుజ్యస్వ
యోగః కర్మసు కౌశలమ్ ॥ (2.50)
కర్మజం బుద్ధియుక్తా హి
ఫలం త్యక్త్వా మనీషిణః ।
జన్మబంధవినిర్ముక్తాః
పదం గచ్ఛంత్యనామయమ్ ॥ (2.51)
యదా తే మోహకలిలం
బుద్ధిర్వ్యతితరిష్యతి ।
తదా గంతాసి నిర్వేదం
శ్రోతవ్యస్య శ్రుతస్య చ ॥ (2.52)
శ్రుతివిప్రతిపన్నా తే
యదా స్థాస్యతి నిశ్చలా ।
సమాధావచలా బుద్ధిః
తదా యోగమవాప్స్యసి ॥ (2.53)
అర్జున ఉవాచ :
స్థితప్రజ్ఞస్య కా భాషా
సమాధిస్థస్య కేశవ ।
స్థితధీః కిం ప్రభాషేత
కిమాసీత వ్రజేత కిమ్ ॥ (2.54)
శ్రీ భగవానువాచ :
ప్రజహాతి యదా కామాన్
సర్వాన్ పార్థ మనోగతాన్ ।
ఆత్మన్యేవాత్మనా తుష్టః
స్థితప్రజ్ఞస్తదోచ్యతే ॥ (2.55)
దుఃఖేష్వనుద్విగ్నమనాః
సుఖేషు విగతస్పృహః ।
వీతరాగభయక్రోధః
స్థితధీర్మునిరుచ్యతే ॥ (2.56)
యస్సర్వత్రానభిస్నేహః
తత్తత్ప్రాప్య శుభాశుభమ్ ।
నాభినందతి న ద్వేష్టి
తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ (2.57)
యదా సంహరతే చాయం
కూర్మోఽంగానీవ సర్వశః ।
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యః
తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ (2.58)
విషయా వినివర్తంతే
నిరాహారస్య దేహినః ।
రసవర్జం రసోఽప్యస్య
పరం దృష్ట్వా నివర్తతే ॥ (2.59)
యతతో హ్యపి కౌంతేయ
పురుషస్య విపశ్చితః ।
ఇంద్రియాణి ప్రమాథీని
హరంతి ప్రసభం మనః ॥ (2.60)
తాని సర్వాణి సంయమ్య
యుక్త ఆసీత మత్పరః ।
వశే హి యస్యేంద్రియాణి
తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ (2.61)
ధ్యాయతో విషయాన్ పుర్సః
సంగస్తేషూపజాయతే ।
సంగాత్సంజాయతే కామః
కామాత్ క్రోధోఽభిజాయతే ॥
క్రోధాద్భవతి సమ్మోహః
సమ్మోహాత్ స్మృతివిభ్రమః ।
స్మృతిభ్రంశాద్బుద్ధినాశో
బుద్ధినాశాత్ ప్రణశ్యతి ॥ (2.62-63)
రాగద్వేషవియుక్తైస్తు
విషయానింద్రియైశ్చరన్ ।
ఆత్మవశ్యైర్విధేయాత్మా
ప్రసాదమధిగచ్ఛతి ॥ (2.64)
ప్రసాదే సర్వదుఃఖానాం
హానిరస్యోపజాయతే ।
ప్రసన్నచేతసో హ్యాశు
బుద్ధిః పర్యవతిష్ఠతే ॥ (2.65)
నాస్తి బుద్ధిరయుక్తస్య
న చాయుక్తస్య భావనా ।
న చా భావయతశ్శాంతిః
అశాంతస్య కుతః సుఖమ్ ॥ (2.66)
ఇంద్రియాణాం హి చరతాం
యన్మనోఽను విధీయతే ।
తదస్య హరతి ప్రజ్ఞాం
వాయుర్నావమివాంభసి ॥ (2.67)
తస్మాద్యస్య మహాబాహో
నిగృహీతాని సర్వశః ।
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యః
తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ (2.68)
యా నిశా సర్వభూతానాం
తస్యాం జాగర్తి సంయమీ ।
యస్యాం జాగ్రతి భూతాని
సా నిశా పశ్యతో మునేః ॥ (2.69)
ఆపూర్యమాణమచలప్రతిష్ఠం
సముద్రమాపః ప్రవిశంతి యద్వత్ ।
తద్వత్కామా యం ప్రవిశంతి సర్వే
స శాంతిమాప్నోతి న కామకామీ ॥ (2.70)
విహాయ కామాన్ యస్సర్వాన్
పుమాంశ్చరతి నిస్పృహః ।
నిర్మమో నిరహంకారః
స శాంతిమధిగచ్ఛతి ॥ (2.71)
ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిః పార్థ
నైనాం ప్రాప్య విముహ్యతి ।
స్థిత్వాఽస్యామంతకాలేఽపి
బ్రహ్మనిర్వాణమృచ్ఛతి ॥ (2.72)
అధ్యాయం 3: కర్మ యోగం
అర్జున ఉవాచ :
జ్యాయసీ చేత్కర్మణస్తే
మతా బుద్ధిర్జనార్దన ।
తత్కిం కర్మణి ఘోరే మాం
నియోజయసి కేశవ ॥ (3.1)
వ్యామిశ్రేణేవ వాక్యేన
బుద్ధిం మోహయసీవ మే ।
తదేకం వద నిశ్చిత్య
యేన శ్రేయోఽహమాప్నుయామ్ ॥ (3.2)
శ్రీ భగవానువాచ :
లోకేఽస్మిన్ ద్వివిధా నిష్ఠా
పురా ప్రోక్తా మయాఽనఘ ।
జ్ఞానయోగేన సాంఖ్యానాం
కర్మయోగేన యోగినామ్ ॥ (3.3)
న కర్మణామనారంభాత్
నైష్కర్మ్యం పురుషోఽశ్నుతే ।
న చ సన్న్యసనాదేవ
సిద్ధిం సమధిగచ్ఛతి ॥ (3.4)
న హి కశ్చిత్ క్షణమపి
జాతు తిష్ఠత్యకర్మకృత్ ।
కార్యతే హ్యవశః కర్మ
సర్వః ప్రకృతిజైర్గుణైః ॥ (3.5)
కర్మేంద్రియాణి సంయమ్య
య ఆస్తే మనసా స్మరన్ ।
ఇంద్రియార్థాన్ విమూఢాత్మా
మిథ్యాచారః స ఉచ్యతే ॥ (3.6)
యస్త్వింద్రియాణి మనసా
నియమ్యారభతేఽర్జున ।
కర్మేంద్రియైః కర్మయోగం
అసక్తః స విశిష్యతే ॥ (3.7)
నియతం కురు కర్మ త్వం
కర్మ జ్యాయో హ్యకర్మణః ।
శరీరయాత్రాపి చ తే
న ప్రసిద్ధ్యేదకర్మణః ॥ (3.8)
యజ్ఞార్థాత్కర్మణోఽన్యత్ర
లోకోఽయం కర్మబంధనః ।
తదర్థం కర్మ కౌంతేయ
ముక్తసంగః సమాచర ॥ (3.9)
సహయజ్ఞాః ప్రజాః సృష్ట్వా
పురోవాచ ప్రజాపతిః ।
అనేన ప్రసవిష్యధ్వం
ఏష వోఽస్త్విష్టకామధుక్ ॥ (3.10)
దేవాన్ భావయతానేన
తే దేవా భావయంతు వః ।
పరస్పరం భావయంతః
శ్రేయః పరమవాప్స్యథ ॥ (3.11)
ఇష్టాన్ భోగాన్ హి వో దేవా
దాస్యంతే యజ్ఞభావితాః ।
తైర్దత్తానప్రదాయైభ్యో
యో భుంక్తే స్తేన ఏవ సః ॥ (3.12)
యజ్ఞశిష్టాశినః సంతో
ముచ్యంతే సర్వకిల్బిషైః ।
భుంజతే తే త్వఘం పాపా
యే పచంత్యాత్మకారణాత్ ॥ (3.13)
అన్నాద్భవంతి భూతాని
పర్జన్యాదన్నసంభవః ।
యజ్ఞాద్భవతి పర్జన్యో
యజ్ఞః కర్మసముద్భవః ॥
కర్మ బ్రహ్మోద్భవం విద్ధి
బ్రహ్మాక్షరసముద్భవమ్ ।
తస్మాత్సర్వగతం బ్రహ్మ
నిత్యం యజ్ఞే ప్రతిష్ఠితమ్ ॥ (3.14-15)
ఏవం ప్రవర్తితం చక్రం
నానువర్తయతీహ యః ।
అఘాయురింద్రియారామో
మోఘం పార్థ స జీవతి ॥ (3.16)
యస్త్వాత్మరతిరేవ స్యాత్
ఆత్మతృప్తశ్చ మానవః ।
ఆత్మన్యేవ చ సంతుష్టః
తస్య కార్యం న విద్యతే ॥ (3.17)
నైవ తస్య కృతేనార్థో
నాకృతేనేహ కశ్చన ।
న చాస్య సర్వభూతేషు
కశ్చిదర్థవ్యపాశ్రయః ॥ (3.18)
తస్మాదసక్తః సతతం
కార్యం కర్మ సమాచర ।
అసక్తో హ్యాచరన్ కర్మ
పరమాప్నోతి పూరుషః ॥ (3.19)
కర్మణైవ హి సంసిద్ధిమ్
ఆస్థితా జనకాదయః ।
లోకసంగ్రహమేవాపి
సంపశ్యన్ కర్తుమర్హసి ॥ (3.20)
యద్యదాచరతి శ్రేష్ఠః
తత్తదేవేతరో జనః ।
స యత్ప్రమాణం కురుతే
లోకస్తదనువర్తతే ॥ (3.21)
న మే పార్థాస్తి కర్తవ్యం
త్రిషు లోకేషు కించన ।
నానవాప్తమవాప్తవ్యం
వర్త ఏవ చ కర్మణి ॥ (3.22)
యది హ్యహం న వర్తేయం
జాతు కర్మణ్యతంద్రితః ।
మమ వర్త్మానువర్తంతే
మనుష్యాః పార్థ సర్వశః ॥ (3.23)
ఉత్సీదేయురిమే లోకా
న కుర్యాం కర్మ చేదహమ్ ।
సంకరస్య చ కర్తా స్యాం
ఉపహన్యామిమాః ప్రజాః ॥ (3.24)
సక్తాః కర్మణ్యవిద్వాంసో
యథా కుర్వంతి భారత ।
కుర్యాద్విద్వాంస్తథాసక్తః
చికీర్షుర్లోకసంగ్రహమ్ ॥ (3.25)
న బుద్ధిభేదం జనయేత్
అజ్ఞానాం కర్మసంగినామ్ ।
యోజయేత్ సర్వకర్మాణి
విద్వాన్ యుక్తః సమాచరన్ ॥ (3.26)
ప్రకృతేః క్రియమాణాని
గుణైః కర్మాణి సర్వశః ।
అహంకారవిమూఢాత్మా
కర్తాహమితి మన్యతే ॥ (3.27)
తత్త్వవిత్తు మహాబాహో
గుణకర్మవిభాగయోః ।
గుణా గుణేషు వర్తంత
ఇతి మత్వా న సజ్జతే ॥ (3.28)
ప్రకృతేర్గుణసమ్మూఢాః
సజ్జంతే గుణకర్మసు ।
తానకృత్స్నవిదో మందాన్
కృత్స్నవిన్న విచాలయేత్ ॥ (3.29)
మయి సర్వాణి కర్మాణి
సన్న్యస్యాధ్యాత్మచేతసా ।
నిరాశీర్నిర్మమో భూత్వా
యుధ్యస్వ విగతజ్వరః ॥ (3.30)
యే మే మతమిదం నిత్యం
అనుతిష్ఠంతి మానవాః ।
శ్రద్ధావంతోఽనసూయంతో
ముచ్యంతే తేఽపి కర్మభిః ॥ (3.31)
యే త్వేతదభ్యసూయంతో
నానుతిష్ఠంతి మే మతమ్ ।
సర్వజ్ఞానవిమూఢాంస్తాన్
విద్ధి నష్టానచేతసః ॥ (3.32)
సదృశం చేష్టతే స్వస్యాః
ప్రకృతేర్ జ్ఞానవానపి ।
ప్రకృతిం యాంతి భూతాని
నిగ్రహః కిం కరిష్యతి ॥ (3.33)
ఇంద్రియస్యేంద్రియస్యార్థే
రాగద్వేషౌ వ్యవస్థితౌ ।
తయోర్న వశమాగచ్ఛేత్
తౌ హ్యస్య పరిపంథినౌ ॥ (3.34)
శ్రేయాన్ స్వధర్మో విగుణః
పరధర్మాత్ స్వనుష్ఠితాత్ ।
స్వధర్మే నిధనం శ్రేయః
పరధర్మో భయావహః ॥ (3.35)
అర్జున ఉవాచ :
అథ కేన ప్రయుక్తోఽయం
పాపం చరతి పూరుషః ।
అనిచ్ఛన్నపి వార్ష్ణేయ
బలాదివ నియోజితః ॥ (3.36)
శ్రీ భగవానువాచ :
కామ ఏష క్రోధ ఏషః
రజోగుణసముద్భవః ।
మహాశనో మహాపాప్మా
విద్ధ్యేనమిహ వైరిణమ్ ॥ (3.37)
ధూమేనావ్రియతే వహ్నిర్
యథాఽదర్శో మలేన చ ।
యథోల్బేనావృతో గర్భః
తథా తేనేదమావృతమ్ ॥ (3.38)
ఆవృతం జ్ఞానమేతేన
జ్ఞానినో నిత్యవైరిణా ।
కామరూపేణ కౌంతేయ
దుష్పూరేణానలేన చ ॥ (3.39)
ఇంద్రియాణి మనో బుద్ధిః
అస్యాధిష్ఠానముచ్యతే ।
ఏతైర్విమోహయత్యేష
జ్ఞాన మావృత్య దేహినమ్ ॥ (3.40)
తస్మాత్త్వమింద్రియాణ్యాదౌ
నియమ్య భరతర్షభ ।
పాప్మానం ప్రజహి హ్యేనం
జ్ఞానవిజ్ఞాననాశనమ్ ॥ (3.41)
ఇంద్రియాణి పరాణ్యాహుః
ఇంద్రియేభ్యః పరం మనః ।
మనసస్తు పరా బుద్ధిర్
యో బుద్ధేః పరతస్తు సః ॥ (3.42)
ఏవం బుద్ధేః పరం బుద్ధ్వా
సంస్తభ్యాత్మానమాత్మనా ।
జహి శత్రుం మహాబాహో
కామరూపం దురాసదమ్ ॥ (3.43)
అధ్యాయం 4: జ్ఞాన యోగం
శ్రీ భగవానువాచ :
ఇమం వివస్వతే యోగం
ప్రోక్తవానహమవ్యయమ్ ।
వివస్వాన్ మనవే ప్రాహ
మనురిక్ష్వాకవేఽబ్రవీత్ ॥ (4.1)
ఏవం పరంపరాప్రాప్తం
ఇమం రాజర్షయో విదుః ।
స కాలేనేహ మహతా
యోగో నష్టః పరంతప ॥ (4.2)
స ఏవాయం మయా తేఽద్య
యోగః ప్రోక్తః పురాతనః ।
భక్తోఽసి మే సఖా చేతి
రహస్యం హ్యేతదుత్తమమ్ ॥ (4.3)
అర్జున ఉవాచ :
అపరం భవతో జన్మ
పరం జన్మ వివస్వతః ।
కథమేతద్విజానీయాం
త్వమాదౌ ప్రోక్తవానితి ॥ (4.4)
శ్రీ భగవానువాచ :
బహూని మే వ్యతీతాని
జన్మాని తవ చార్జున ।
తాన్యహం వేద సర్వాణి
న త్వం వేత్థ పరంతప ॥ (4.5)
అజోఽపి సన్నవ్యయాత్మా
భూతానామీశ్వరోఽపి సన్ ।
ప్రకృతిం స్వామధిష్ఠాయ
సంభవామ్యాత్మమాయయా ॥ (4.6)
యదా యదా హి ధర్మస్య
గ్లానిర్భవతి భారత ।
అభ్యుత్థానమధర్మస్య
తదాత్మానం సృజామ్యహమ్ ॥ (4.7)
పరిత్రాణాయ సాధూనాం
వినాశాయ చ దుష్కృతామ్ ।
ధర్మసంస్థాపనార్థాయ
సంభవామి యుగే యుగే ॥ (4.8)
జన్మ కర్మ చ మే దివ్యం
ఏవం యో వేత్తి తత్త్వతః ।
త్యక్త్వా దేహం పునర్జన్మ
నైతి మామేతి సోఽర్జున ॥ (4.9)
వీతరాగభయక్రోధాః
మన్మయా మాముపాశ్రితాః ।
బహవో జ్ఞానతపసా
పూతా మద్భావమాగతాః ॥ (4.10)
యే యథా మాం ప్రపద్యంతే
తాంస్తథైవ భజామ్యహమ్ ।
మమ వర్త్మానువర్తంతే
మనుష్యాః పార్థ సర్వశః ॥ (4.11)
కాంక్షంతః కర్మణాం సిద్ధిం
యజంత ఇహ దేవతాః ।
క్షిప్రం హి మానుషే లోకే
సిద్ధిర్భవతి కర్మజా ॥ (4.12)
చాతుర్వర్ణ్యం మయా సృష్టం
గుణకర్మవిభాగశః ।
తస్య కర్తారమపి మాం
విద్ధ్యకర్తారమవ్యయమ్ ॥ (4.13)
న మాం కర్మాణి లింపంతి
న మే కర్మఫలే స్పృహా ।
ఇతి మాం యోఽభిజానాతి
కర్మభిర్న స బధ్యతే ॥ (4.14)
ఏవం జ్ఞాత్వా కృతం కర్మ
పూర్వైరపి ముముక్షుభిః ।
కురు కర్మైవ తస్మాత్త్వం
పూర్వైః పూర్వతరం కృతమ్ ॥ (4.15)
కిం కర్మ కిమకర్మేతి
కవయోఽప్యత్ర మోహితాః ।
తత్తే కర్మ ప్రవక్ష్యామి
యద్ జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్ ॥ (4.16)
కర్మణో హ్యపి బోద్ధవ్యం
బోద్ధవ్యం చ వికర్మణః ।
అకర్మణశ్చ బోద్ధవ్యం
గహనా కర్మణో గతిః ॥ (4.17)
కర్మణ్యకర్మ యః పశ్యేత్
అకర్మణి చ కర్మ యః ।
స బుద్ధిమాన్ మనుష్యేషు
స యుక్తః కృత్స్నకర్మకృత్ ॥ (4.18)
యస్య సర్వే సమారంభాః
కామసంకల్పవర్జితాః ।
జ్ఞానాగ్నిదగ్ధకర్మాణం
తమాహుః పండితం బుధాః ॥ (4.19)
త్యక్త్వా కర్మఫలాసంగం
నిత్యతృప్తో నిరాశ్రయః ।
కర్మణ్యభిప్రవృత్తోఽపి
నైవ కించిత్ కరోతి సః ॥ (4.20)
నిరాశీర్యతచిత్తాత్మా
త్యక్తసర్వపరిగ్రహః ।
శారీరం కేవలం కర్మ
కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్ ॥ (4.21)
యదృచ్ఛాలాభసంతుష్టో
ద్వంద్వాతీతో విమత్సరః ।
సమః సిద్ధావసిద్ధౌ చ
కృత్వాపి న నిబధ్యతే ॥ (4.22)
గతసంగస్య ముక్తస్య
జ్ఞానావస్థితచేతసః ।
యజ్ఞాయాచరతః కర్మ
సమగ్రం ప్రవిలీయతే ॥ (4.23)
బ్రహ్మార్పణం బ్రహ్మ హవిః
బ్రహ్మాగ్నౌ బ్రహ్మణా హుతమ్ ।
బ్రహ్మైవ తేన గంతవ్యం
బ్రహ్మకర్మసమాధినా ॥ (4.24)
దైవమేవాపరే యజ్ఞం
యోగినః పర్యుపాసతే ।
బ్రహ్మాగ్నావపరే యజ్ఞం
యజ్ఞేనైవోపజుహ్వతి ॥ (4.25)
శ్రోత్రాదీనీంద్రియాణ్యన్యే
సంయమాగ్నిషు జుహ్వతి ।
శబ్దాదీన్విషయానన్య
ఇంద్రియాగ్నిషు జుహ్వతి ॥ (4.26)
సర్వాణీంద్రియకర్మాణి
ప్రాణకర్మాణి చాపరే ।
ఆత్మసంయమయోగాగ్నౌ
జుహ్వతి జ్ఞానదీపితే ॥ (4.27)
ద్రవ్యయజ్ఞాస్తపోయజ్ఞా
యోగయజ్ఞాస్తథాఽపరే ।
స్వాధ్యాయజ్ఞానయజ్ఞాశ్చ
యతయః సంశితవ్రతాః ॥ (4.28)
అపానే జుహ్వతి ప్రాణం
ప్రాణేఽపానం తథాఽపరే ।
ప్రాణాపానగతీ రుద్ధ్వా
ప్రాణాయామపరాయణాః ॥ (4.29)
అపరే నియతాహారాః
ప్రాణాన్ ప్రాణేషు జుహ్వతి ।
సర్వేఽప్యేతే యజ్ఞవిదో
యజ్ఞక్షపితకల్మషాః ॥ (4.30)
యజ్ఞశిష్టామృతభుజో
యాంతి బ్రహ్మ సనాతనమ్ ।
నాయం లోకోఽస్త్యయజ్ఞస్య
కుతోఽన్యః కురుసత్తమ ॥ (4.31)
ఏవం బహువిధా యజ్ఞా
వితతా బ్రహ్మణో ముఖే ।
కర్మజాన్ విద్ధి తాన్ సర్వాన్
ఏవం జ్ఞాత్వా విమోక్ష్యసే ॥ (4.32)
శ్రేయాన్ ద్రవ్యమయాద్యజ్ఞాత్
జ్ఞానయజ్ఞః పరంతప ।
సర్వం కర్మాఖీలం పార్థ
జ్ఞానే పరిసమాప్యతే ॥ (4.33)
తద్విద్ధి ప్రణిపాతేన
పరిప్రశ్నేన సేవయా ।
ఉపదేక్ష్యంతి తే జ్ఞానం
జ్ఞానినస్తత్త్వదర్శినః ॥ (4.34)
యద్జ్ఞాత్వా న పునర్మోహం
ఏవం యాస్యసి పాండవ ।
యేన భూతాన్యశేషేణ
ద్రక్ష్యస్యాత్మన్యథో మయి ॥ (4.35)
అపి చేదసి పాపేభ్యః
సర్వేభ్యః పాపకృత్తమః ।
సర్వం జ్ఞానప్లవేనైవ
వృజినం సంతరిష్యసి ॥ (4.36)
యథైధాంసి సమిద్ధోఽగ్నిర్
భస్మసాత్ కురుతేఽర్జున ।
జ్ఞానాగ్నిః సర్వకర్మాణి
భస్మసాత్ కురుతే తథా ॥ (4.37)
న హి జ్ఞానేన సదృశం
పవిత్రమిహ విద్యతే ।
తత్స్వయం యోగసంసిద్ధః
కాలేనాత్మని విందతి ॥ (4.38)
శ్రద్ధావాన్ లభతే జ్ఞానం
తత్పరః సంయతేంద్రియః ।
జ్ఞానం లబ్ధ్వా పరాం శాంతిం
అచిరేణాధిగచ్ఛతి ॥ (4.39)
అజ్ఞశ్చాశ్రద్ధధానశ్చ
సంశయాత్మా వినశ్యతి ।
నాయం లోకోఽస్తి న పరో
న సుఖం సంశయాత్మనః ॥ (4.40)
యోగసంన్యస్త కర్మాణం
జ్ఞానసంఛిన్నసంశయమ్ ।
ఆత్మవంతం న కర్మాణి
నిబధ్నంతి ధనంజయ ॥ (4.41)
తస్మాదజ్ఞానసంభూతం
హృత్స్థం జ్ఞానాసినాత్మనః ।
ఛిత్త్వైనం సంశయం యోగం
ఆతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత ॥ (4.42)
అధ్యాయం 5: కర్మసన్యాస యోగం
అర్జున ఉవాచ :
సన్న్యాసం కర్మణాం కృష్ణ
పునర్యోగం చ శంససి ।
యచ్ఛ్రేయ ఏతయోరేకం
తన్మే బ్రూహి సునిశ్చితమ్ ॥ (5.1)
శ్రీ భగవానువాచ :
సన్న్యాసః కర్మయోగశ్చ
నిశ్శ్రేయసకరావుభౌ ।
తయోస్తు కర్మసన్న్యాసాత్
కర్మయోగో విశిష్యతే ॥ (5.2)
జ్ఞేయః స నిత్యసన్న్యాసీ
యో న ద్వేష్టి న కాంక్షతి ।
నిర్ద్వంద్వో హి మహాబాహో
సుఖం బంధాత్ప్రముచ్యతే ॥ (5.3)
సాంఖ్యయోగౌ పృథగ్బాలాః
ప్రవదంతి న పండితాః ।
ఏకమప్యాస్థితః సమ్యక్
ఉభయోర్విందతే ఫలమ్ ॥ (5.4)
యత్సాంఖ్యైః ప్రాప్యతే స్థానం
తద్యోగైరపి గమ్యతే ।
ఏకం సాంఖ్యం చ యోగం చ
యః పశ్యతి స పశ్యతి ॥ (5.5)
సన్న్యాసస్తు మహాబాహో
దుఃఖమాప్తుమయోగతః ।
యోగయుక్తో మునిర్బ్రహ్మ
న చిరేణాధిగచ్ఛతి ॥ (5.6)
యోగయుక్తో విశుద్ధాత్మా
విజితాత్మా జితేంద్రియః ।
సర్వభూతాత్మభూతాత్మా
కుర్వన్నపి న లిప్యతే ॥ (5.7)
నైవ కించిత్కరోమీతి
యుక్తో మన్యేత తత్త్వవిత్ ।
పశ్యన్ శృణ్వన్ స్పృశన్ జిఘ్రన్
అశ్నన్ గచ్ఛన్ స్వపన్ శ్వసన్ ॥
ప్రలపన్ విసృజన్ గృహ్ణన్
ఉన్మిషన్ నిమిషన్నపి ।
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేషు
వర్తంత ఇతి ధారయన్ ॥ (5.8-9)
బ్రహ్మణ్యాధాయ కర్మాణి
సంగం త్యక్త్వా కరోతి యః ।
లిప్యతే న స పాపేన
పద్మపత్రమివాంభసా ॥ (5.10)
కాయేన మనసా బుద్ధ్యా
కేవలైరింద్రియైరపి ।
యోగినః కర్మ కుర్వంతి
సంగం త్యక్త్వాత్మశుద్ధయే ॥ (5.11)
యుక్తః కర్మఫలం త్యక్త్వా
శాంతిమాప్నోతి నైష్ఠికీమ్ ।
అయుక్తః కామకారేణ
ఫలే సక్తో నిబధ్యతే ॥ (5.12)
సర్వకర్మాణి మనసా
సన్న్యస్యాస్తేసుఖం వశీ ।
నవద్వారే పురే దేహీ
నైవ కుర్వన్ న కారయన్ ॥ (5.13)
న కర్తృత్వం న కర్మాణి
లోకస్య సృజతి ప్రభుః ।
న కర్మఫలసంయోగం
స్వభావస్తు ప్రవర్తతే ॥ (5.14)
నాదత్తే కస్యచిత్పాపం
న చైవ సుకృతం విభుః ।
అజ్ఞానేనావృతం జ్ఞానం
తేన ముహ్యంతి జంతవః ॥ (5.15)
జ్ఞానేన తు తదజ్ఞానం
యేషాం నాశితమాత్మనః ।
తేషామాదిత్యవత్ జ్ఞానం
ప్రకాశయతి తత్పరమ్ ॥ (5.16)
తద్బుద్ధయస్తదాత్మానః
తన్నిష్ఠాస్తత్పరాయణాః ।
గచ్ఛంత్యపునరావృత్తిం
జ్ఞాననిర్ధూతకల్మషాః ॥ (5.17)
విద్యావినయసంపన్నే
బ్రాహ్మణే గవి హస్తిని ।
శుని చైవ శ్వపాకే చ
పండితాః సమదర్శినః ॥ (5.18)
ఇహైవ తైర్జితః సర్గో
యేషాం సామ్యే స్థితం మనః ।
నిర్దోషం హి సమం బ్రహ్మ
తస్మాద్బ్రహ్మణి తే స్థితాః ॥ (5.19)
న ప్రహృష్యేత్ ప్రియం ప్రాప్య
నోద్విజేత్ ప్రాప్య చాప్రియమ్ ।
స్థిరబుద్ధిరసమ్మూఢో
బ్రహ్మవిద్బ్రహ్మణి స్థితః ॥ (5.20)
బాహ్యస్పర్శేష్వసక్తాత్మా
విందత్యాత్మని యత్సుఖమ్ ।
స బ్రహ్మయోగయుక్తాత్మా
సుఖమక్షయమశ్నుతే ॥ (5.21)
యే హి సంస్పర్శజా భోగా
దుఃఖయోనయ ఏవ తే ।
ఆద్యంతవంతః కౌంతేయ
న తేషు రమతే బుధః ॥ (5.22)
శక్నోతీహైవ యస్సోఢుం
ప్రాక్శరీరవిమోక్షణాత్ ।
కామక్రోధోద్భవం వేగం
స యుక్తః స సుఖీ నరః ॥ (5.23)
యోఽంతః సుఖోఽంతరారామః
తథాంతర్జ్యోతిరేవ యః ।
స యోగీ బ్రహ్మనిర్వాణం
బ్రహ్మభూతోఽధిగచ్ఛతి ॥ (5.24)
లభంతే బ్రహ్మనిర్వాణం
ఋషయః క్షీణకల్మషాః ।
ఛిన్నద్వైధా యతాత్మానః
సర్వభూతహితే రతాః ॥ (5.25)
కామక్రోధవియుక్తానాం
యతీనాం యతచేతసామ్ ।
అభితో బ్రహ్మనిర్వాణం
వర్తతే విదితాత్మనామ్ ॥ (5.26)
స్పర్శాన్ కృత్వా బహిర్బాహ్యాన్
చక్షుశ్చైవాంతరే భ్రువోః ।
ప్రాణాపానౌ సమౌ కృత్వా
నాసాభ్యంతరచారిణౌ ॥
యతేంద్రియమనోబుద్ధిః
మునిర్మోక్షపరాయణః ।
విగతేచ్ఛాభయక్రోధో
యస్సదా ముక్త ఏవ సః ॥ (5.27-28)
భోక్తారం యజ్ఞతపసాం
సర్వలోకమహేశ్వరమ్ ।
సుహృదం సర్వభూతానాం
జ్ఞాత్వా మాం శాంతిమృచ్ఛతి ॥ (5.29)
అధ్యాయం 6: ఆత్మసంయమ యోగం
శ్రీ భగవానువాచ :
అనాశ్రితః కర్మఫలం
కార్యం కర్మ కరోతి యః ।
స సన్న్యాసీ చ యోగీ చ
న నిరగ్నిర్న చాక్రియః ॥ (6.1)
యం సన్న్యాసమితి ప్రాహుర్
యోగం తం విద్ధి పాండవ ।
న హ్యసన్న్యస్తసంకల్పో
యోగీ భవతి కశ్చన ॥ (6.2)
ఆరురుక్షోర్మునేర్యోగం
కర్మ కారణముచ్యతే ।
యోగారూఢస్య తస్యైవ
శమః కారణముచ్యతే ॥ (6.3)
యదా హి నేంద్రియార్థేషు
న కర్మస్వనుషజ్జతే ।
సర్వసంకల్పసన్న్యాసీ
యోగారూఢస్తదోచ్యతే ॥ (6.4)
ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానం
నాత్మానమవసాదయేత్ ।
ఆత్మైవ హ్యాత్మనో బంధుః
ఆత్మైవ రిపురాత్మనః ॥ (6.5)
బంధురాత్మాత్మనస్తస్య
యేనాత్మైవాత్మనా జితః ।
అనాత్మనస్తు శత్రుత్వే
వర్తేతాత్మైవ శత్రువత్ ॥ (6.6)
జితాత్మనః ప్రశాంతస్య
పరమాత్మా సమాహితః ।
శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు
తథా మానాపమానయోః ॥ (6.7)
జ్ఞానవిజ్ఞానతృప్తాత్మా
కూటస్థో విజితేంద్రియః ।
యుక్త ఇత్యుచ్యతే యోగీ
సమలోష్టాశ్మకాంచనః ॥ (6.8)
సుహృన్మిత్రార్యుదాసీన
మధ్యస్థద్వేష్యబంధుషు ।
సాధుష్వపి చ పాపేషు
సమబుద్ధిర్విశిష్యతే ॥ (6.9)
యోగీ యుంజీత సతతం
ఆత్మానం రహసి స్థితః ।
ఏకాకీ యతచిత్తాత్మా
నిరాశీరపరిగ్రహః ॥ (6.10)
శుచౌ దేశే ప్రతిష్ఠాప్య
స్థిరమాసనమాత్మనః ।
నాత్యుచ్ఛ్రితం నాతినీచం
చైలాజినకుశోత్తరమ్ ॥
తత్రైకాగ్రం మనః కృత్వా
యతచిత్తేంద్రియక్రియః ।
ఉపవిశ్యాసనే యుంజ్యాత్
యోగమాత్మవిశుద్ధయే ॥ (6.11-12)
సమం కాయశిరోగ్రీవం
ధారయన్నచలం స్థిరః ।
సంప్రేక్ష్య నాసికాగ్రం స్వం
దిశశ్చానవలోకయన్ ॥
ప్రశాంతాత్మా విగతభీః
బ్రహ్మచారివ్రతే స్థితః ।
మనస్సంయమ్య మచ్చిత్తో
యుక్త ఆసీత మత్పరః ॥ (6.13-14)
యుంజన్నేవం సదాత్మానం
యోగీ నియతమానసః ।
శాంతిం నిర్వాణపరమాం
మత్సంస్థామధిగచ్ఛతి ॥ (6.15)
నాత్యశ్నతస్తు యోగోఽస్తి
న చైకాంతమనశ్నతః ।
న చాతిస్వప్నశీలస్య
జాగ్రతో నైవ చార్జున ॥ (6.16)
యుక్తాహారవిహారస్య
యుక్తచేష్టస్య కర్మసు ।
యుక్తస్వప్నావబోధస్య
యోగో భవతి దుఃఖహా ॥ (6.17)
యదా వినియతం చిత్తం
ఆత్మన్యేవావతిష్ఠతే ।
నిఃస్పృహః సర్వకామేభ్యో
యుక్త ఇత్యుచ్యతే తదా ॥ (6.18)
యథా దీపో నివాతస్థో
నేంగతే సోపమా స్మృతా ।
యోగినో యతచిత్తస్య
యుంజతో యోగమాత్మనః ॥ (6.19)
యత్రోపరమతే చిత్తం
నిరుద్ధం యోగసేవయా ।
యత్ర చైవాత్మనాత్మానం
పశ్యన్నాత్మని తుష్యతి ॥
సుఖమాత్యంతికం యత్తత్
బుద్ధిగ్రాహ్యమతీంద్రియమ్ ।
వేత్తి యత్ర న చైవాయం
స్థితశ్చలతి తత్త్వతః ॥
యం లబ్ధ్వా చాపరం లాభం
మన్యతే నాధికం తతః ।
యస్మిన్ స్థితో న దుఃఖేన
గురుణాపి విచాల్యతే ॥
తం విద్యాద్దుఃఖసంయోగ
వియోగం యోగసంజ్ఞితమ్ ।
స నిశ్చయేన యోక్తవ్యో
యోగోఽనిర్విణ్ణచేతసా ॥ (6.20-23)
సంకల్పప్రభవాన్ కామాన్
త్యక్త్వా సర్వానశేషతః ।
మనసైవేంద్రియగ్రామం
వినియమ్య సమంతతః ॥
శనైఃశనైరుపరమేత్
బుద్ధ్యా ధృతిగృహీతయా ।
ఆత్మసంస్థం మనః కృత్వా
న కించదపి చింతయేత్ ॥ (6.24-25)
యతోయతో నిశ్చరతి
మనశ్చంచలమస్థిరమ్ ।
తతస్తతో నియమ్యైతత్
ఆత్మన్యేవ వశం నయేత్ ॥ (6.26)
ప్రశాంతమనసం హ్యేనం
యోగినం సుఖముత్తమమ్ ।
ఉపైతి శాంతరజసం
బ్రహ్మభూతమకల్మషమ్ ॥ (6.27)
యుంజన్నేవం సదాత్మానం
యోగీ విగతకల్మషః ।
సుఖేన బ్రహ్మసంస్పర్శం
అత్యంతం సుఖమశ్నుతే ॥ (6.28)
సర్వభూతస్థమాత్మానం
సర్వభూతాని చాత్మని ।
ఈక్షతే యోగయుక్తాత్మా
సర్వత్ర సమదర్శనః ॥ (6.29)
యో మాం పశ్యతి సర్వత్ర
సర్వం చ మయి పశ్యతి ।
తస్యాహం న ప్రణశ్యామి
స చ మే న ప్రణశ్యతి ॥ (6.30)
సర్వభూతస్థితం యో మాం
భజత్యేకత్వమాస్థితః ।
సర్వథా వర్తమానోఽపి
స యోగీ మయి వర్తతే ॥ (6.31)
ఆత్మౌపమ్యేన సర్వత్ర
సమం పశ్యతి యోఽర్జున ।
సుఖం వా యది వా దుఃఖం
స యోగీ పరమో మతః ॥ (6.32)
అర్జున ఉవాచ :
యోఽయం యోగస్త్వయా ప్రోక్తః
సామ్యేన మధుసూదన ।
ఏతస్యాహం న పశ్యామి
చంచలత్వాత్ స్థితిం స్థిరామ్ ॥ (6.33)
చంచలం హి మనః కృష్ణ
ప్రమాథి బలవద్దృఢమ్ ।
తస్యాహం నిగ్రహం మన్యే
వాయోరివ సుదుష్కరమ్ ॥ (6.34)
శ్రీ భగవానువాచ :
అసంశయం మహాబాహో
మనో దుర్నిగ్రహం చలమ్ ।
అభ్యాసేన తు కౌంతేయ
వైరాగ్యేణ చ గృహ్యతే ॥ (6.35)
అసంయతాత్మనా యోగో
దుష్ప్రాప ఇతి మే మతిః ।
వశ్యాత్మనా తు యతతా
శక్యోఽవాప్తుముపాయతః ॥ (6.36)
అర్జున ఉవాచ :
అయతిః శ్రద్ధయోపేతో
యోగాచ్చలితమానసః ।
అప్రాప్య యోగసంసిద్ధిం
కాం గతిం కృష్ణ గచ్ఛతి ॥ (6.37)
కచ్చిన్నోభయవిభ్రష్ట
ఛిన్నాభ్రమివ నశ్యతి ।
అప్రతిష్ఠో మహాబాహో
విమూఢో బ్రహ్మణః పథి ॥ (6.38)
ఏతన్మే సంశయం కృష్ణ
ఛేత్తుమర్హస్యశేషతః ।
త్వదన్యః సంశయస్యాస్య
ఛేత్తా న హ్యుపపద్యతే ॥ (6.39)
శ్రీ భగవానువాచ :
పార్థ నైవేహ నాముత్ర
వినాశస్తస్య విద్యతే ।
న హి కళ్యాణకృత్ కశ్చిత్
దుర్గతిం తాత గచ్ఛతి ॥ (6.40)
ప్రాప్య పుణ్యకృతాం లోకాన్
ఉషిత్వా శాశ్వతీస్సమాః ।
శుచీనాం శ్రీమతాం గేహే
యోగభ్రష్టోఽభిజాయతే ॥ (6.41)
అథవా యోగినామేవ
కులే భవతి ధీమతామ్ ।
ఏతద్ధి దుర్లభతరం
లోకే జన్మ యదీదృశమ్ ॥ (6.42)
తత్ర తం బుద్ధిసంయోగం
లభతే పౌర్వదేహికమ్ ।
యతతే చ తతో భూయః
సంసిద్ధౌ కురునందన ॥ (6.43)
పూర్వాభ్యాసేన తేనైవ
హ్రియతే హ్యవశోఽపి సః ।
జిజ్ఞాసురపి యోగస్య
శబ్దబ్రహ్మాతివర్తతే ॥ (6.44)
ప్రయత్నాద్యతమానస్తు
యోగీ సంశుద్ధకిల్బిషః ।
అనేకజన్మసంసిద్ధః
తతో యాతి పరాం గతిమ్ ॥ (6.45)
తపస్విభ్యోఽధికో యోగీ
జ్ఞానిభ్యోఽపి మతోఽధికః ।
కర్మిభ్యశ్చాధికో యోగీ
తస్మాద్యోగీ భవార్జున ॥ (6.46)
యోగినామపి సర్వేషాం
మద్గతేనాంతరాత్మనా ।
శ్రద్ధావాన్ భజతే యో మాం
స మే యుక్తతమో మతః ॥ (6.47)
అధ్యాయం 7: విజ్ఞాన యోగం
శ్రీ భగవానువాచ :
మయ్యాసక్తమనాః పార్థ
యోగం యుంజన్ మదాశ్రయః ।
అసంశయం సమగ్రం మాం
యథా జ్ఞాస్యసి తచ్ఛృణు ॥ (7.1)
జ్ఞానం తేఽహం సవిజ్ఞానం
ఇదం వక్ష్యామ్యశేషతః ।
యద్జ్ఞాత్వా నేహ భూయోఽన్యత్
జ్ఞాతవ్యమవశిష్యతే ॥ (7.2)
మనుష్యాణాం సహస్రేషు
కశ్చిద్యతతి సిద్ధయే ।
యతతామపి సిద్ధానాం
కశ్చిన్మాం వేత్తి తత్త్వతః ॥ (7.3)
భూమిరాపోఽనలో వాయుః
ఖం మనో బుద్ధిరేవ చ ।
అహంకార ఇతీయం మే
భిన్నా ప్రకృతిరష్టధా ॥ (7.4)
అపరేయమితస్త్వన్యాం
ప్రకృతిం విద్ధి మే పరామ్ ।
జీవభూతాం మహాబాహో
యయేదం ధార్యతే జగత్ ॥ (7.5)
ఏతద్యోనీని భూతాని
సర్వాణీత్యుపధారయ ।
అహం కృత్స్నస్య జగతః
ప్రభవః ప్రళయస్తథా ॥ (7.6)
మత్తః పరతరం నాన్యత్
కించిదస్తి ధనంజయ ।
మయి సర్వమిదం ప్రోతం
సూత్రే మణిగణా ఇవ ॥ (7.7)
రసోఽహమప్సు కౌంతేయ
ప్రభాస్మి శశిసూర్యయోః ।
ప్రణవః సర్వవేదేషు
శబ్దః ఖే పౌరుషం నృషు ॥ (7.8)
పుణ్యో గంధః పృథివ్యాం చ
తేజశ్చాస్మి విభావసౌ ।
జీవనం సర్వభూతేషు
తపశ్చాస్మి తపస్విషు ॥ (7.9)
బీజం మాం సర్వభూతానాం
విద్ధి పార్థ సనాతనమ్ ।
బుద్ధిర్బుద్ధిమతామస్మి
తేజస్తేజస్వినామహమ్ ॥ (7.10)
బలం బలవతాం చాహం
కామరాగవివర్జితమ్ ।
ధర్మావిరుద్ధో భూతేషు
కామోఽస్మి భరతర్షభ ॥ (7.11)
యే చైవ సాత్త్వికా భావా
రాజసాస్తామసాశ్చ యే ।
మత్త ఏవేతి తాన్విద్ధి
న త్వహం తేషు తే మయి ॥ (7.12)
త్రిభిర్గుణమయైర్భావైర్
ఏభిః సర్వమిదం జగత్ ।
మోహితం నాభిజానాతి
మామేభ్యః పరమవ్యయమ్ ॥ (7.13)
దైవీ హ్యేషా గుణమయీ
మమ మాయా దురత్యయా ।
మామేవ యే ప్రపద్యంతే
మాయామేతాం తరంతి తే ॥ (7.14)
న మాం దుష్కృతినో మూఢాః
ప్రపద్యంతే నరాధమాః ।
మాయయాఽపహృతజ్ఞానాః
ఆసురం భావమాశ్రితాః ॥ (7.15)
చతుర్విధా భజంతే మాం
జనాస్సుకృతినోఽర్జున ।
ఆర్తో జిజ్ఞాసురర్థార్థీ
జ్ఞానీ చ భరతర్షభ ॥ (7.16)
తేషాం జ్ఞానీ నిత్యయుక్త
ఏకభక్తిర్విశిష్యతే ।
ప్రియో హి జ్ఞానినోఽత్యర్థం
అహం స చ మమ ప్రియః ॥ (7.17)
ఉదారాస్సర్వ ఏవైతే
జ్ఞానీ త్వాత్మైవ మే మతమ్ ।
ఆస్థితః స హి యుక్తాత్మా
మామేవానుత్తమాం గతిమ్ ॥ (7.18)
బహూనాం జన్మనామంతే
జ్ఞానవాన్ మాం ప్రపద్యతే ।
వాసుదేవః సర్వమితి
స మహాత్మా సుదుర్లభః ॥ (7.19)
కామైస్తైస్తైర్హృతజ్ఞానాః
ప్రపద్యంతేఽన్యదేవతాః ।
తం తం నియమమాస్థాయ
ప్రకృత్యా నియతాస్స్వయా ॥ (7.20)
యో యో యాం యాం తనుం భక్తః
శ్రద్ధయాఽర్చితుమిచ్ఛతి ।
తస్య తస్యాచలాం శ్రద్ధాం
తామేవ విదధామ్యహమ్ ॥ (7.21)
స తయా శ్రద్ధయా యుక్తః
తస్యారాధనమీహతే ।
లభతే చ తతః కామాన్
మయైవ విహితాన్ హి తాన్ ॥ (7.22)
అంతవత్తు ఫలం తేషాం
తద్భవత్యల్పమేధసామ్ ।
దేవాన్ దేవయజో యాంతి
మద్భక్తా యాంతి మామపి ॥ (7.23)
అవ్యక్తం వ్యక్తిమాపన్నం
మన్యంతే మామబుద్ధయః ।
పరం భావమజానంతో
మమావ్యయమనుత్తమమ్ ॥ (7.24)
నాహం ప్రకాశః సర్వస్య
యోగమాయాసమావృతః ।
మూఢోఽయం నాభిజానాతి
లోకో మామజమవ్యయమ్ ॥ (7.25)
వేదాహం సమతీతాని
వర్తమానాని చార్జున ।
భవిష్యాణి చ భూతాని
మాం తు వేద న కశ్చన ॥ (7.26)
ఇచ్ఛాద్వేషసముత్థేన
ద్వంద్వమోహేన భారత ।
సర్వభూతాని సమ్మోహం
సర్గే యాంతి పరంతప ॥ (7.27)
యేషాం త్వంతగతం పాపం
జనానాం పుణ్యకర్మణామ్ ।
తే ద్వంద్వమోహనిర్ముక్తా
భజంతే మాం దృఢవ్రతాః ॥ (7.28)
జరామరణమోక్షాయ
మామాశ్రిత్య యతంతి యే ।
తే బ్రహ్మ తద్విదుః కృత్స్నం
అధ్యాత్మం కర్మ చాఖీలమ్ ॥ (7.29)
సాధిభూతాధిదైవం మాం
సాధియజ్ఞం చ యే విదుః ।
ప్రయాణకాలేఽపి చ మాం
తే విదుర్యుక్తచేతసః ॥ (7.30)
అధ్యాయం 8: అక్షరపరబ్రహ్మ యోగం
అర్జున ఉవాచ :
కిం తద్బ్రహ్మ కిమధ్యాత్మం
కిం కర్మ పురుషోత్తమ ।
అధిభూతం చ కిం ప్రోక్తం
అధిదైవం కిముచ్యతే ॥
అధియజ్ఞః కథం కోఽత్ర
దేహేఽస్మిన్ మధుసూదన ।
ప్రయాణకాలే చ కథం
జ్ఞేయోఽసి నియతాత్మభిః ॥ (8.1-8.2)
శ్రీభగవానువాచ :
అక్షరం బ్రహ్మ పరమం
స్వభావోఽధ్యాత్మముచ్యతే ।
భూతభావోద్భవకరో
విసర్గః కర్మసంజ్ఞితః ॥ (8.3)
అధిభూతం క్షరో భావః
పురుషశ్చాధిదైవతమ్ ।
అధియజ్ఞోఽహమేవాత్ర
దేహే దేహభృతాం వర ॥ (8.4)
అంతకాలే చ మామేవ
స్మరన్ ముక్త్వా కళేవరమ్ ।
యః ప్రయాతి స మద్భావం
యాతి నాస్త్యత్ర సంశయః ॥ (8.5)
యం యం వాపి స్మరన్ భావం
త్యజత్యంతే కళేవరమ్ ।
తం తమేవైతి కౌంతేయ
సదా తద్భావభావితః ॥ (8.6)
తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు
మామనుస్మర యుధ్య చ ।
మయ్యర్పితమనోబుద్ధిః
మామేవైష్యస్యసంశయః ॥ (8.7)
అభ్యాసయోగయుక్తేన
చేతసా నాన్యగామినా ।
పరమం పురుషం దివ్యం
యాతి పార్థానుచింతయన్ ॥ (8.8)
కవిం పురాణమనుశాసితారం
అణోరణీయాంసమనుస్మరేద్యః ।
సర్వస్య ధాతారమచింత్యరూపం
ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్ ॥
ప్రయాణకాలే మనసాచలేన
భక్త్యా యుక్తో యోగబలేన చైవ ।
భ్రువోర్మధ్యే ప్రాణమావేశ్య సమ్యక్
స తం పరం పురుషముపైతి దివ్యమ్ ॥ (8.9-8.10)
యదక్షరం వేదవిదో వదంతి
విశంతి యద్యతయో వీతరాగాః ।
యదిచ్ఛంతో బ్రహ్మచర్యం చరంతి
తత్తే పదం సంగ్రహేణ ప్రవక్ష్యే ॥ (8.11)
సర్వద్వారాణి సంయమ్య
మనో హృది నిరుధ్య చ ।
మూర్ధ్న్యాధాయాత్మనః ప్రాణం
ఆస్థితో యోగధారణామ్ ॥
ఓమిత్యేకాక్షరం బ్రహ్మ
వ్యాహరన్ మామనుస్మరన్ ।
యః ప్రయాతి త్యజన్ దేహం
స యాతి పరమాం గతిమ్ ॥ (8.12-8.13)
అనన్యచేతాః సతతం
యో మాం స్మరతి నిత్యశః ।
తస్యాహం సులభః పార్థ
నిత్యయుక్తస్య యోగినః ॥ (8.14)
మాముపేత్య పునర్జన్మ
దుఃఖాలయమశాశ్వతమ్ ।
నాప్నువంతి మహాత్మానః
సంసిద్ధిం పరమాం గతాః ॥ (8.15)
ఆబ్రహ్మభువనాల్లోకాః
పునరావర్తినోఽర్జున ।
మాముపేత్య తు కౌంతేయ
పునర్జన్మ న విద్యతే ॥ (8.16)
సహస్రయుగపర్యంతం
అహర్యద్ బ్రహ్మణోవిదుః ।
రాత్రిం యుగసహస్రాంతాం
తేఽహోరాత్రవిదో జనాః ॥ (8.17)
అవ్యక్తాద్వ్యక్తయః సర్వాః
ప్రభవంత్యహరాగమే ।
రాత్ర్యాగమే ప్రలీయంతే
తత్రైవావ్యక్తసంజ్ఞకే ॥ (8.18)
భూతగ్రామః స ఏవాయం
భూత్వా భూత్వా ప్రలీయతే ।
రాత్ర్యాగమేఽవశః పార్థ
ప్రభవత్యహరాగమే ॥ (8.19)
పరస్తస్మాత్తు భావోఽన్యో
అవ్యక్తోఽవ్యక్తాత్ సనాతనః ।
యః స సర్వేషు భూతేషు
నశ్యత్సు న వినశ్యతి ॥ (8.20)
అవ్యక్తోఽక్షర ఇత్యుక్తః
తమాహుః పరమాం గతిమ్ ।
యం ప్రాప్య న నివర్తంతే
తద్ధామ పరమం మమ ॥ (8.21)
పురుషః స పరః పార్థ
భక్త్యా లభ్యస్త్వనన్యయా ।
యస్యాంతఃస్థాని భూతాని
యేన సర్వమిదం తతమ్ ॥ (8.22)
యత్ర కాలే త్వనావృత్తిం
ఆవృత్తిం చైవ యోగినః ।
ప్రయాతా యాంతి తం కాలం
వక్ష్యామి భరతర్షభ ॥ (8.23)
అగ్నిర్జ్యోతిరహః శుక్లః
షణ్మాసా ఉత్తరాయణమ్ ।
తత్ర ప్రయాతా గచ్ఛంతి
బ్రహ్మ బ్రహ్మవిదో జనాః ॥ (8.24)
ధూమో రాత్రిస్తథా కృష్ణః
షణ్మాసా దక్షిణాయనమ్ ।
తత్ర చాంద్రమసం జ్యోతిర్
యోగీ ప్రాప్య నివర్తతే ॥ (8.25)
శుక్లకృష్ణే గతీ హ్యేతే
జగతః శాశ్వతే మతే ।
ఏకయా యాత్యనావృత్తిం
అన్యయావర్తతే పునః ॥ (8.26)
నైతే సృతీ పార్థ జానన్
యోగీ ముహ్యతి కశ్చన ।
తస్మాత్సర్వేషు కాలేషు
యోగయుక్తో భవార్జున ॥ (8.27)
వేదేషు యజ్ఞేషు తపస్సుచైవ
దానేషు యత్పుణ్యఫలం ప్రదిష్టమ్ ।
అత్యేతి తత్సర్వమిదం విదిత్వా
యోగీ పరం స్థానముపైతి చాద్యమ్ ॥ (8.28)
అధ్యాయం 9: రాజవిద్యారాజగుహ్య యోగం
శ్రీభగవానువాచ :
ఇదం తు తే గుహ్యతమం
ప్రవక్ష్యామ్యనసూయవే ।
జ్ఞానం విజ్ఞానసహితం
యజ్జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్ ॥ (9.1)
రాజవిద్యా రాజగుహ్యం
పవిత్రమిదముత్తమమ్ ।
ప్రత్యక్షావగమం ధర్మ్యం
సుసుఖం కర్తుమవ్యయమ్ ॥ (9.2)
అశ్రద్దధానాః పురుషా
ధర్మస్యాస్య పరంతప ।
అప్రాప్య మాం నివర్తంతే
మృత్యుసంసారవర్త్మని ॥ (9.3)
మయా తతమిదం సర్వం
జగదవ్యక్తమూర్తినా ।
మత్స్థాని సర్వభూతాని
న చాహం తేష్వవస్థితః ॥ (9.4)
న చ మత్స్థాని భూతాని
పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్ ।
భూతభృన్న చ భూతస్థః
మమాత్మా భూతభావనః ॥ (9.5)
యథాకాశస్థితో నిత్యం
వాయుః సర్వత్రగో మహాన్ ।
తథా సర్వాణి భూతాని
మత్స్థానీత్యుపధారయ ॥ (9.6)
సర్వభూతాని కౌంతేయ
ప్రకృతిం యాంతి మామికామ్ ।
కల్పక్షయే పునస్తాని
కల్పాదౌ విసృజామ్యహమ్ ॥ (9.7)
ప్రకృతిం స్వామవష్టభ్య
విసృజామి పునః పునః ।
భూతగ్రామమిమం కృత్స్నం
అవశం ప్రకృతేర్వశాత్ ॥ (9.8)
న చ మాం తాని కర్మాణి
నిబధ్నంతి ధనంజయ ।
ఉదాసీనవదాసీనం
అసక్తం తేషు కర్మసు ॥ (9.9)
మయాఽధ్యక్షేణ ప్రకృతిః
సూయతే సచరాచరమ్ ।
హేతునాఽనేనకౌంతేయ
జగద్విపరివర్తతే ॥ (9.10)
అవజానంతి మాం మూఢా
మానుషీం తనుమాశ్రితమ్ ।
పరం భావమజానంతో
మమ భూతమహేశ్వరమ్ ॥ (9.11)
మోఘాశా మోఘకర్మాణో
మోఘజ్ఞానా విచేతసః ।
రాక్షసీమాసురీం చైవ
ప్రకృతిం మోహినీం శ్రితాః ॥ (9.12)
మహాత్మానస్తు మాం పార్థ
దైవీం ప్రకృతిమాశ్రితాః ।
భజంత్యనన్యమనసో
జ్ఞాత్వా భూతాదిమవ్యయమ్ ॥ (9.13)
సతతం కీర్తయంతో మాం
యతంతశ్చ దృఢవ్రతాః ।
నమస్యంతశ్చ మాం భక్త్యా
నిత్యయుక్తా ఉపాసతే ॥ (9.14)
జ్ఞానయజ్ఞేన చాప్యన్యే
యజంతో మాముపాసతే ।
ఏకత్వేన పృథక్త్వేన
బహుధా విశ్వతోముఖమ్ ॥ (9.15)
అహం క్రతురహం యజ్ఞః
స్వధాహమహమౌషధమ్ ।
మంత్రోఽహమహమేవాజ్యం
అహమగ్నిరహం హుతమ్ ॥ (9.16)
పితాహమస్య జగతో
మాతా ధాతా పితామహః ।
వేద్యం పవిత్రమోంకార
ఋక్సామ యజురేవ చ ॥ (9.17)
గతిర్భర్తా ప్రభుః సాక్షీ
నివాసః శరణం సుహృత్ ।
ప్రభవః ప్రలయః స్థానం
నిధానం బీజమవ్యమమ్ ॥ (9.18)
తపామ్యహమహం వర్షం
నిగృహ్ణామ్యుత్సృజామి చ ।
అమృతం చైవ మృత్యుశ్చ
సదసచ్చాహమర్జున ॥ (9.19)
త్రైవిద్యా మాం సోమపాః పూతపాపా
యజ్ఞైరిష్ట్వా స్వర్గతిం ప్రార్థయంతే ।
తే పుణ్యమాసాద్య సురేంద్రలోకం
అశ్నంతి దివ్యాన్ దివి దేవభోగాన్ ॥ (9.20)
తే తం భుక్త్వా స్వర్గలోకం విశాలం
క్షీణే పుణ్యే మర్త్యలోకం విశంతి ।
ఏవం త్రయీధర్మమనుప్రపన్నా
గతాగతం కామకామా లభంతే ॥ (9.21)
అనన్యాశ్చింతయంతో మాం
యే జనాః పర్యుపాసతే ।
తేషాం నిత్యాభియుక్తానాం
యోగక్షేమం వహామ్యహమ్ ॥ (9.22)
యేఽప్యన్యదేవతా భక్తా
యజంతే శ్రద్ధయాన్వితాః ।
తేఽపి మామేవ కౌంతేయ
యజంత్యవిధిపూర్వకమ్ ॥ (9.23)
అహం హి సర్వయజ్ఞానాం
భోక్తా చ ప్రభురేవ చ ।
న తు మామభిజానంతి
తత్త్వేనాతశ్చ్యవంతి తే ॥ (9.24)
యాంతి దేవవ్రతా దేవాన్
పితౄన్ యాంతి పితృవ్రతాః ।
భూతాని యాంతి భూతేజ్యా
యాంతి మద్యాజినోఽపి మామ్ ॥ (9.25)
పత్రం పుష్పం ఫలం తోయం
యో మే భక్త్యా ప్రయచ్ఛతి ।
తదహం భక్త్యుపహృతం
అశ్నామి ప్రయతాత్మనః ॥ (9.26)
యత్కరోషి యదశ్నాసి
యజ్జుహోషి దదాసి యత్ ।
యత్తపస్యసి కౌంతేయ
తత్కురుష్వ మదర్పణమ్ ॥ (9.27)
శుభాశుభఫలైరేవం
మోక్ష్యసే కర్మబంధనైః ।
సన్న్యాసయోగయుక్తాత్మా
విముక్తో మాముపైష్యసి ॥ (9.28)
సమోఽహం సర్వభూతేషు
న మే ద్వేష్యోఽస్తి న ప్రియః ।
యే భజంతి తు మాం భక్త్యా
మయి తే తేషు చాప్యహమ్ ॥ (9.29)
అపి చేత్ సుదురాచారో
భజతే మామనన్యభాక్ ।
సాధురేవ స మంతవ్యః
సమ్యగ్వ్యవసితో హి సః ॥ (9.30)
క్షిప్రం భవతి ధర్మాత్మా
శశ్వచ్ఛాంతిం నిగచ్ఛతి ।
కౌంతేయ ప్రతిజానీహి
న మే భక్తః ప్రణశ్యతి ॥ (9.31)
మాం హి పార్థ వ్యపాశ్రిత్య
యేఽపి స్యుః పాపయోనయః ।
స్త్రియో వైశ్యాస్తథాశూద్రాః
తేఽపి యాంతి పరాం గతిమ్ ॥ (9.32)
కిం పునర్బ్రాహ్మణాః పుణ్యా
భక్తా రాజర్షయస్తథా ।
అనిత్యమసుఖం లోకం
ఇమం ప్రాప్య భజస్వ మామ్ ॥ (9.33)
మన్మనా భవ మద్భక్తో
మద్యాజీ మాం నమస్కురు ।
మామేవైష్యసి యుక్త్వైవం
ఆత్మానం మత్పరాయణః ॥ (9.34)
అధ్యాయం 10: విభూతి యోగం
శ్రీ భగవానువాచ :
భూయ ఏవ మహాబాహో
శృణు మే పరమం వచః ।
యత్తేఽహం ప్రీయమాణాయ
వక్ష్యామి హితకామ్యయా ॥ (10.1)
న మే విదుః సురగణాః
ప్రభవం న మహర్షయః ।
అహమాదిర్హి దేవానాం
మహర్షీణాం చ సర్వశః ॥ (10.2)
యో మామజమనాదిం చ
వేత్తి లోకమహేశ్వరమ్ ।
అసమ్మూఢః స మర్త్యేషు
సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే ॥ (10.3)
బుద్ధిర్ జ్ఞానమసంమ్మోహః
క్షమా సత్యం దమశ్శమః ।
సుఖం దుఃఖం భవోఽభావో
భయం చాభయమేవ చ ॥
అహింసా సమతా తుష్టిః
తపో దానం యశోఽయశః ।
భవంతి భావా భూతానాం
మత్త ఏవ పృథగ్విధాః ॥ (10.4-10.5)
మహర్షయః సప్త పూర్వే
చత్వారో మనవస్తథా ।
మద్భావా మానసా జాతా
యేషాం లోక ఇమాః ప్రజాః ॥ (10.6)
ఏతాం విభూతిం యోగం చ
మమ యో వేత్తి తత్త్వతః ।
సోఽవికంపేన యోగేన
యుజ్యతే నాత్ర సంశయః ॥ (10.7)
అహం సర్వస్య ప్రభవో
మత్తః సర్వం ప్రవర్తతే ।
ఇతి మత్వా భజంతే మాం
బుధా భావసమన్వితాః ॥ (10.8)
మచ్చిత్తా మద్గతప్రాణాః
బోధయంతః పరస్పరమ్ ।
కథయంతశ్చ మాం నిత్యం
తుష్యంతి చ రమంతి చ ॥ (10.9)
తేషాం సతతయుక్తానాం
భజతాం ప్రీతిపూర్వకమ్ ।
దదామి బుద్ధియోగం తం
యేన మాముపయాంతి తే ॥ (10.10)
తేషామేవానుకంపార్థం
అహమజ్ఞానజం తమః ।
నాశయామ్యాత్మభావస్థో
జ్ఞానదీపేన భాస్వతా ॥ (10.11)
అర్జున ఉవాచ :
పరం బ్రహ్మ పరం ధామ
పవిత్రం పరమం భవాన్ ।
పురుషం శాశ్వతం దివ్యం
ఆదిదేవమజం విభుమ్ ॥
ఆహుస్త్వాం ఋషయస్సర్వే
దేవర్షిర్నారదస్తథా ।
అసితో దేవలో వ్యాసః
స్వయం చైవ బ్రవీషి మే ॥ (10.12-10.13)
సర్వమేతదృతం మన్యే
యన్మాం వదసి కేశవ ।
న హి తే భగవన్ వ్యక్తిం
విదుర్దేవా న దానవాః ॥ (10.14)
స్వయమేవాత్మనాత్మానాం
వేత్థ త్వం పురుషోత్తమ ।
భూతభావన భూతేశ
దేవదేవ జగత్పతే ॥ (10.15)
వక్తుమర్హస్యశేషేణ
దివ్యా హ్యాత్మవిభూతయః ।
యాభిర్విభూతిభిర్లోకాన్
ఇమాంస్త్వం వ్యాప్య తిష్ఠసి ॥ (10.16)
కథం విద్యామహం యోగిన్
త్వాం సదా పరిచింతయన్ ।
కేషు కేషు చ భావేషు
చింత్యోఽసిభగవన్ మయా ॥ (10.17)
విస్తరేణాత్మనో యోగం
విభూతిం చ జనార్దన ।
భూయః కథయ తృప్తిర్హి
శృణ్వతో నాస్తిమేఽమృతమ్ ॥ (10.18)
శ్రీ భగవానువాచ :
హంత తే కథయిష్యామి
దివ్యా హ్యాత్మవిభూతయః ।
ప్రాధాన్యతః కురుశ్రేష్ఠ
నాస్త్యంతో విస్తరస్య మే ॥ (10.19)
అహమాత్మా గుడాకేశ
సర్వభూతాశయస్థితః ।
అహమాదిశ్చ మధ్యం చ
భూతానామంత ఏవ చ ॥ (10.20)
ఆదిత్యానామహం విష్ణుః
జ్యోతిషాం రవిరంశుమాన్ ।
మరీచిర్మరుతామస్మి
నక్షత్రాణామహం శశీ ॥ (10.21)
వేదానాం సామవేదోఽస్మి
దేవానామస్మి వాసవః ।
ఇంద్రియాణాం మనశ్చాస్మి
భూతానామస్మి చేతనా ॥ (10.22)
రుద్రాణాం శంకరశ్చాస్మి
విత్తేశో యక్షరక్షసామ్ ।
వసూనాం పావకశ్చాస్మి
మేరుః శిఖరిణామహమ్ ॥ (10.23)
పురోధసాం చ ముఖ్యం మాం
విద్ధి పార్థ బృహస్పతిమ్ ।
సేనానీనామహం స్కందః
సరసామస్మి సాగరః ॥ (10.24)
మహర్షీణాం భృగురహం
గిరామస్మ్యేకమక్షరమ్ ।
యజ్ఞానాం జపయజ్ఞోఽస్మి
స్థావరాణాం హిమాలయః ॥ (10.25)
అశ్వత్థః సర్వవృక్షాణాం
దేవర్షీణాం చ నారదః ।
గంధర్వాణాం చిత్రరథః
సిద్ధానాం కపిలో మునిః ॥ (10.26)
ఉచ్చైఃశ్రవసమశ్వానాం
విద్ధి మామమృతోద్భవమ్ ।
ఐరావతం గజేంద్రాణాం
నరాణాం చ నరాధిపమ్ ॥ (10.27)
ఆయుధానామహం వజ్రం
ధేనూనామస్మి కామధుక్ ।
ప్రజనశ్చాస్మి కందర్పః
సర్పాణామస్మి వాసుకిః ॥ (10.28)
అనంతశ్చాస్మి నాగానాం
వరుణో యాదసామహమ్ ।
పితౄణామర్యమా చాస్మి
యమః సంయమతామహమ్ ॥ (10.29)
ప్రహ్లాదశ్చాస్మి దైత్యానాం
కాలః కలయతామహమ్ ।
మృగాణాం చ మృగేంద్రోఽహం
వైనతేయశ్చ పక్షిణామ్ ॥ (10.30)
పవనః పవతామస్మి
రామః శస్త్రభృతామహమ్ ।
ఝషాణాం మకరశ్చాస్మి
స్రోతసామస్మి జాహ్నవీ ॥ (10.31)
సర్గాణామాదిరంతశ్చ
మధ్యం చైవాహమర్జున ।
అధ్యాత్మవిద్యా విద్యానాం
వాదః ప్రవదతామహమ్ ॥ (10.32)
అక్షరాణామకారోఽస్మి
ద్వంద్వస్సామాసికస్య చ ।
అహమేవాక్షయః కాలో
ధాతాహం విశ్వతోముఖః ॥ (10.33)
మృత్యుస్సర్వహరశ్చాహం
ఉద్భవశ్చ భవిష్యతామ్ ।
కీర్తిః శ్రీర్వాక్చ నారీణాం
స్మృతిర్మేధా ధృతిః క్షమా ॥ (10.34)
బృహత్సామ తథా సామ్నాం
గాయత్రీ ఛందసామహమ్ ।
మాసానాం మార్గశీర్షోఽహం
ఋతూనాం కుసుమాకరః ॥ (10.35)
ద్యూతం ఛలయతామస్మి
తేజస్తేజస్వినామహమ్ ।
జయోఽస్మి వ్యవసాయోఽస్మి
సత్త్వం సత్త్వవతామహమ్ ॥ (10.36)
వృష్ణీనాం వాసుదేవోఽస్మి
పాండవానాం ధనంజయః ।
మునీనామప్యహం వ్యాసః
కవీనాముశనా కవిః ॥ (10.37)
దండో దమయతామస్మి
నీతిరస్మి జిగీషతామ్ ।
మౌనం చైవాస్మి గుహ్యానాం
జ్ఞానం జ్ఞానవతామహమ్ ॥ (10.38)
యచ్చాపి సర్వభూతానాం
బీజం తదహమర్జున ।
న తదస్తి వినా యత్స్యాత్
మయా భూతం చరాచరమ్ ॥ (10.39)
నాంతోఽస్తి మమ దివ్యానాం
విభూతీనాం పరంతప ।
ఏష తూద్దేశతః ప్రోక్తో
విభూతేర్విస్తరో మయా ॥ (10.40)
యద్యద్విభూతిమత్సత్త్వం
శ్రీమదూర్జితమేవ వా ।
తత్తదేవావగచ్ఛ త్వం
మమ తేజోఽంశసంభవమ్ ॥ (10.41)
అథవా బహునైతేన
కిం జ్ఞాతేన తవార్జున ।
విష్టభ్యాహమిదం కృత్స్నం
ఏకాంశేన స్థితో జగత్ ॥ (10.42)
అధ్యాయం 11: విశ్వరూపసందర్శన యోగం
అర్జున ఉవాచ :
మదనుగ్రహాయ పరమం
గుహ్యమధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్ ।
యత్త్వయోక్తం వచస్తేన
మోహోఽయం విగతో మమ ॥ (11.1)
భవాప్యయౌ హి భూతానాం
శ్రుతౌ విస్తరశో మయా ।
త్వత్తః కమలపత్రాక్ష
మాహాత్మ్యమపి చావ్యయమ్ ॥ (11.2)
ఏవమేతద్యథాత్థ త్వం
ఆత్మానాం పరమేశ్వర ।
ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే రూపం
ఐశ్వరం పురుషోత్తమ ॥ (11.3)
మన్యసే యది తచ్ఛక్యం
మయా ద్రష్టుమితి ప్రభో ।
యోగేశ్వర తతో మే త్వం
దర్శయాత్మానమవ్యయమ్ ॥ (11.4)
శ్రీ భగవానువాచ :
పశ్య మే పార్థ రూపాణి
శతశోఽథ సహస్రశః ।
నానావిధాని దివ్యాని
నానావర్ణాకృతీని చ ॥ (11.5)
పశ్యాదిత్యాన్ వసూన్ రుద్రాన్
అశ్వినౌ మరుతస్తథా ।
బహూన్యదృష్టపూర్వాణి
పశ్యాశ్చర్యాణి భారత ॥ (11.6)
ఇహైకస్థం జగత్కృత్స్నం
పశ్యాద్య సచరాచరమ్ ।
మమ దేహే గుడాకేశ
యచ్చాన్యద్ద్రష్టుమిచ్ఛసి ॥ (11.7)
న తు మాం శక్యసే ద్రష్టుం
అనేనైవ స్వచక్షుషా ।
దివ్యం దదామి తే చక్షుః
పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్ ॥ (11.8)
సంజయ ఉవాచ :
ఏవముక్త్వా తతో రాజన్
మహాయోగేశ్వరో హరిః ।
దర్శయామాస పార్థాయ
పరమం రూపమైశ్వరమ్ ॥ (11.9)
అనేకవక్త్రనయనం
అనేకాద్భుతదర్శనమ్ ।
అనేకదివ్యాభరణం
దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్ ॥
దివ్యమాల్యాంబరధరం
దివ్యగంధానులేపనం ।
సర్వాశ్చర్యమయం దేవం
అనంతం విశ్వతోముఖమ్ ॥ (11.10-11.11)
దివి సూర్యసహస్రస్య
భవేద్యుగపదుత్థితా ।
యది భాః సదృశీ సా స్యాత్
భాసస్తస్య మహాత్మనః ॥ (11.12)
తత్రైకస్థం జగత్కృత్స్నం
ప్రవిభక్తమనేకధా ।
అపశ్యద్దేవదేవస్య
శరీరే పాండవస్తదా ॥ (11.13)
తతః స విస్మయావిష్టో
హృష్టరోమా ధనంజయః ।
ప్రణమ్య శిరసా దేవం
కృతాంజలిరభాషత ॥ (11.14)
అర్జున ఉవాచ :
పశ్యామి దేవాంస్తవ దేవ దేహే
సర్వాంస్తథా భూతవిశేషసంఘాన్ ।
బ్రహ్మాణమీశం కమలాసనస్థం
ఋషీంశ్చ సర్వానురగాంశ్చ దివ్యాన్ ॥ (11.15)
అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రం
పశ్యామి త్వాం సర్వతోఽనంతరూపమ్ ।
నాంతం న మధ్యం న పునస్తవాదిం
పశ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వరూప ॥ (11.16)
కిరీటినం గదినం చక్రిణం చ
తేజోరాశిం సర్వతో దీప్తిమంతమ్ ।
పశ్యామి త్వాం దుర్నిరీక్ష్యం సమంతాత్
దీప్తానలార్కద్యుతిమప్రమేయమ్ ॥ (11.17)
త్వమక్షరం పరమం వేదితవ్యం
త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ ।
త్వమవ్యయః శాశ్వతధర్మగోప్తా
సనాతనస్త్వం పురుషో మతో మే ॥ (11.18)
అనాదిమధ్యాంతమనంతవీర్యం
అనంతబాహుం శశిసూర్యనేత్రమ్ ।
పశ్యామి త్వాం దీప్తహుతాశవక్త్రం
స్వతేజసా విశ్వమిదం తపంతమ్ ॥ (11.19)
ద్యావాపృథివ్యోరిదమంతరం హి
వ్యాప్తం త్వయైకేన దిశశ్చ సర్వాః ।
దృష్ట్వాద్భుతం రూపముగ్రం తవేదం
లోకత్రయం ప్రవ్యథితం మహాత్మన్ ॥ (11.20)
అమీ హి త్వాం సురసంఘా విశంతి
కేచిద్భీతాః ప్రాంజలయో గృణంతి ।
స్వస్తీత్యుక్త్వా మహర్షిసిద్ధసంఘాః
స్తువంతి త్వాం స్తుతిభిః పుష్కలాభిః ॥ (11.21)
రుద్రాదిత్యా వసవో యే చ సాధ్యా
విశ్వేఽశ్వినౌ మరుతశ్చోష్మపాశ్చ ।
గంధర్వయక్షాసురసిద్ధసంఘాః
వీక్షంతే త్వాం విస్మితాశ్చైవ సర్వే ॥ (11.22)
రూపం మహత్తే బహువక్త్రనేత్రం
మహాబాహో బహుబాహూరుపాదమ్ ।
బహూదరం బహుదంష్ట్రాకరాళం
దృష్ట్వా లోకాః ప్రవ్యథితాస్తథాహమ్ ॥ (11.23)
నభఃస్పృశం దీప్తమనేకవర్ణం
వ్యాత్తాననం దీప్తవిశాలనేత్రమ్ ।
దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాంతరాత్మా
ధృతిం న విందామి శమం చ విష్ణో ॥ (11.24)
దంష్ట్రాకరాళాని చ తే ముఖాని
దృష్ట్వైవ కాలానలసన్నిభాని ।
దిశో న జానే న లభే చ శర్మ
ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస ॥ (11.25)
అమీ చ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః
సర్వే సహైవావనిపాలసంఘైః ।
భీష్మో ద్రోణః సూతపుత్రస్తథాసౌ
సహాస్మదీయైరపి యోధముఖ్యైః ॥
వక్త్రాణి తే త్వరమాణా విశంతి
దంష్ట్రాకరాళాని భయానకాని ।
కేచిద్విలగ్నా దశనాంతరేషు
సందృశ్యంతే చూర్ణితైరుత్తమాంగైః ॥ (11.26-27)
యథా నదీనాం బహవోఽంబువేగాః
సముద్రమేవాభిముఖా ద్రవంతి ।
తథా తవామీ నరలోకవీరా
విశంతి వక్త్రాణ్యభివిజ్వలంతి ॥ (11.28)
యథా ప్రదీప్తం జ్వలనం పతంగా
విశంతి నాశాయ సమృద్ధవేగాః ।
తథైవ నాశాయ విశంతి లోకాః
తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధవేగాః ॥ (11.29)
లేలిహ్యసే గ్రసమానస్సమంతాత్
లోకాన్ సమగ్రాన్ వదనైర్జ్వలద్భిః ।
తేజోభిరాపూర్య జగత్సమగ్రం
భాసస్తవోగ్రాః ప్రతపంతి విష్ణో ॥ (11.30)
ఆఖ్యాహి మే కో భవానుగ్రరూపో
నమోఽస్తు తే దేవవర ప్రసీద ।
విజ్ఞాతుమిచ్ఛామి భవంతమాద్యం
న హి ప్రజానామి తవ ప్రవృత్తిమ్ ॥ (11.31)
శ్రీభగవానువాచ :
కాలోఽస్మి లోకక్షయకృత్ ప్రవృద్ధో
లోకాన్ సమాహర్తుమిహ ప్రవృత్తః ।
ఋతేఽపి త్వాం న భవిష్యంతి సర్వే
యేఽవస్థితాః ప్రత్యనీకేషు యోధాః ॥ (11.32)
తస్మాత్త్వముత్తిష్ఠ యశో లభస్వ
జిత్వా శత్రూన్ భుంక్ష్వ రాజ్యం సమృద్ధమ్ ।
మయైవైతే నిహతాః పూర్వమేవ
నిమిత్తమాత్రం భవ సవ్యసాచిన్ ॥ (11.33)
ద్రోణంచ భీష్మంచ జయద్రథంచ
కర్ణం తథాన్యానపి యోధవీరాన్ ।
మయా హతాంస్త్వం జహి మా వ్యథిష్ఠా
యుధ్యస్వ జేతాసి రణే సపత్నాన్ ॥ (11.34)
సంజయ ఉవాచ :
ఏతచ్ఛ్రుత్వా వచనం కేశవస్య
కృతాంజలిర్వేపమానః కిరీటీ ।
నమస్కృత్వా భూయ ఏవాహ కృష్ణం
సగద్గదం భీతభీతః ప్రణమ్య ॥ (11.35)
అర్జున ఉవాచ :
స్థానే హృషీకేశ తవ ప్రకీర్త్యా
జగత్ప్రహృష్యత్యనురజ్యతే చ ।
రక్షాంసి భీతాని దిశో ద్రవంతి
సర్వే నమస్యంతి చ సిద్ధసంఘాః ॥ (11.36)
కస్మాచ్చ తే న నమేరన్ మహాత్మన్
గరీయసే బ్రహ్మణోఽప్యాదికర్త్రే ।
అనంత దేవేశ జగన్నివాస
త్వమక్షరం సదసత్తత్పరం యత్ ॥ (11.37)
త్వమాదిదేవః పురుషః పురాణః
త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ ।
వేత్తాసి వేద్యం చ పరం చ ధామ
త్వయా తతం విశ్వమనంతరూప ॥ (11.38)
వాయుర్యమోఽగ్నిర్వరుణ శ్శశాంకః
ప్రజాపతిస్త్వం ప్రపితామహశ్చ ।
నమో నమస్తేఽస్తు సహస్రకృత్వః
పునశ్చ భూయోఽపి నమో నమస్తే ॥ (11.39)
నమః పురస్తాదథ పృష్ఠతస్తే
నమోఽస్తు తే సర్వత ఏవ సర్వ ।
అనంతవీర్యామితవిక్రమస్త్వం సర్వం
సమాప్నోషి తతోఽసి సర్వః ॥ (11.40)
సఖేతి మత్వా ప్రసభం యదుక్తం
హే కృష్ణ! హే యాదవ! హే సఖేతి ।
అజానతా మహిమానం తవేదం
మయా ప్రమాదాత్ ప్రణయేన వాపి ॥
యచ్చావహాసార్థమసత్కృతోఽసి
విహారశయ్యాసనభోజనేషు ।
ఏకోఽథవాప్యచ్యుత తత్సమక్షం
తత్ క్షామయే త్వామహమప్రమేయమ్ ॥ (11.41-11.42)
పితాసి లోకస్య చరాచరస్య
త్వమస్య పూజ్యశ్చ గురుర్గరీయాన్ ।
న త్వత్సమోఽస్త్యభ్యధికః కుతోఽన్యో
లోకత్రయేఽప్యప్రతిమప్రభావ ॥ (11.43)
తస్మాత్ ప్రణమ్య ప్రణిధాయ కాయం
ప్రసాదయే త్వామహమీశమీడ్యమ్ ।
పితేవ పుత్రస్య సఖేవ సఖ్యుః
ప్రియః ప్రియాయార్హసి దేవ సోఢుమ్ ॥ (11.44)
అదృష్టపూర్వం హృషితోఽస్మి దృష్ట్వా
భయేన చ ప్రవ్యథితం మనో మే ।
తదేవ మే దర్శయ దేవ రూపం
ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస ॥ (11.45)
కిరీటినం గదినం చక్రహస్తం
ఇచ్ఛామి త్వాం ద్రష్టుమహం తథైవ ।
తేనైవ రూపేణ చతుర్భుజేన
సహస్రబాహో! భవ విశ్వమూర్తే! ॥ (11.46)
శ్రీభగవానువాచ :
మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదం
రూపం పరం దర్శితమాత్మయోగాత్ ।
తేజోమయం విశ్వమనంతమాద్యం
యన్మే త్వదన్యేన న దృష్టపూర్వమ్ ॥ (11.47)
న వేదయజ్ఞాధ్యయనైర్న దానైః
న చ క్రియాభిర్న తపోభిరుగ్రైః ।
ఏవంరూపః శక్య అహం నృలోకే
ద్రష్టుం త్వదన్యేన కురుప్రవీర ॥ (11.48)
మా తే వ్యథా మా చ విమూఢభావో
దృష్ట్వా రూపం ఘోరమీదృఙ్మమేదమ్ ।
వ్యపేతభీః ప్రీతమనాః పునస్త్వం
తదేవ మే రూపమిదం ప్రపశ్య ॥ (11.49)
సంజయ ఉవాచ :
ఇత్యర్జునం వాసుదేవస్తథోక్త్వా
స్వకం రూపం దర్శయామాస భూయః ।
ఆశ్వాసయామాస చ భీతమేనం
భూత్వా పునస్సౌమ్యవపుర్మహాత్మా ॥ (11.50)
అర్జున ఉవాచ :
దృష్ట్వేదం మానుషం రూపం
తవ సౌమ్యం జనార్దన ।
ఇదానీమస్మి సంవృత్తః
సచేతాః ప్రకృతిం గతః ॥ (11.51)
శ్రీభగవానువాచ :
సుదుర్దర్శమిదం రూపం
దృష్టవానసి యన్మమ ।
దేవా అప్యస్య రూపస్య
నిత్యం దర్శనకాంక్షిణః ॥ (11.52)
నాహం వేదైర్న తపసా
న దానేన న చేజ్యయా ।
శక్య ఏవంవిధో ద్రష్టుం
దృష్టవానసి మాం యథా ॥ (11.53)
భక్త్యా త్వనన్యయా శక్య
అహమేవంవిధోఽర్జున ।
జ్ఞాతుం ద్రష్టుం చ తత్త్వేన
ప్రవేష్టుం చ పరంతప ॥ (11.54)
మత్కర్మకృన్ మత్పరమో
మద్భక్తస్సంగవర్జితః ।
నిర్వైరస్సర్వభూతేషు
యస్సమామేతి పాండవ ॥ (11.55)
అధ్యాయం 12: భక్తి యోగం
అర్జున ఉవాచ :
ఏవం సతతయుక్తా యే
భక్తాస్త్వాం పర్యుపాసతే ।
యే చాప్యక్షరమవ్యక్తం
తేషాం కే యోగవిత్తమాః ॥ (12.1)
శ్రీ భగవానువాచ :
మయ్యావేశ్య మనో యే మాం
నిత్యయుక్తా ఉపాసతే ।
శ్రద్ధయా పరయోపేతాః
తే మే యుక్తతమా మతాః ॥ (12.2)
యే త్వక్షరమనిర్దేశ్యం
అవ్యక్తం పర్యుపాసతే ।
సర్వత్రగమచింత్యం చ
కూటస్థమచలం ధ్రువమ్ ॥
సంనియమ్యేంద్రియగ్రామం
సర్వత్ర సమబుద్ధయః ।
తే ప్రాప్నువంతి మామేవ
సర్వభూతహితే రతాః ॥ (12.3-4)
క్లేశోఽధికతరస్తేషాం
అవ్యక్తాసక్తచేతసామ్ ।
అవ్యక్తా హి గతిర్దుఃఖం
దేహవద్భిరవాప్యతే ॥ (12.5)
యే తు సర్వాణి కర్మాణి
మయి సన్న్యస్య మత్పరాః ।
అనన్యేనైవ యోగేన
మాం ధ్యాయంత ఉపాసతే ॥
తేషామహం సముద్ధర్తా
మృత్యుసంసారసాగరాత్ ।
భవామి నచిరాత్ పార్థ
మయ్యావేశితచేతసామ్ ॥ (12.6-7)
మయ్యేవ మన ఆధత్స్వ
మయి బుద్ధిం నివేశయ ।
నివసిష్యసి మయ్యేవ
అత ఊర్ధ్వం న సంశయః ॥ (12.8)
అథ చిత్తం సమాధాతుం
న శక్నోషి మయి స్థిరమ్ ।
అభ్యాసయోగేన తతో
మామిచ్ఛాప్తుం ధనంజయ ॥ (12.9)
అభ్యాసేఽప్యసమర్థోఽసి
మత్కర్మపరమో భవ ।
మదర్థమపి కర్మాణి
కుర్వన్ సిద్ధిమవాప్స్యసి ॥ (12.10)
అథైతదప్యశక్తోఽసి
కర్తుం మద్యోగమాశ్రితః ।
సర్వకర్మఫలత్యాగం
తతః కురు యతాత్మవాన్ ॥ (12.11)
శ్రేయో హి జ్ఞానమభ్యాసాత్
జ్ఞానాద్ధ్యానం విశిష్యతే ।
ధ్యానాత్కర్మఫలత్యాగః
త్యాగాచ్ఛాంతిరనంతరమ్ ॥ (12.12)
అద్వేష్టా సర్వభూతానాం
మైత్రః కరుణ ఏవ చ ।
నిర్మమో నిరహంకారః
సమదుఃఖసుఖః క్షమీ ॥
సంతుష్టస్సతతం యోగీ
యతాత్మా దృఢనిశ్చయః ।
మయ్యర్పితమనోబుద్ధిః
యో మద్భక్తస్స మే ప్రియః ॥ (12.13-14)
యస్మాన్నోద్విజతే లోకో
లోకాన్నోద్విజతే చ యః ।
హర్షామర్షభయోద్వేగైః
ముక్తోయస్స చ మే ప్రియః ॥ (12.15)
అనపేక్షః శుచిర్దక్షః
ఉదాసీనో గతవ్యథః ।
సర్వారంభపరిత్యాగీ
యో మద్భక్తః స మే ప్రియః ॥ (12.16)
యో న హృష్యతి న ద్వేష్టి
న శోచతి న కాంక్షతి ।
శుభాశుభపరిత్యాగీ
భక్తిమాన్యస్స మే ప్రియః ॥ (12.17)
సమశ్శత్రౌ చ మిత్రే చ
తథా మానాపమానయోః ।
శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు
సమస్సంగవివర్జితః ॥
తుల్యనిందాస్తుతిర్మౌనీ
సంతుష్టో యేన కేనచిత్ ।
అనికేతః స్థిరమతిః
భక్తిమాన్ మే ప్రియో నరః ॥ (12.18-19)
యే తు ధర్మ్యామృతమిదం
యథోక్తం పర్యుపాసతే ।
శ్రద్ధధానా మత్పరమాః
భక్తాస్తేఽతీవ మే ప్రియాః ॥ (12.20)
అధ్యాయం 13: క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ విభాగ యోగం
అర్జున ఉవాచ :
ప్రకృతిం పురుషం చైవ
క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞమేవ చ ।
ఏతద్వేదితుమిచ్ఛామి
జ్ఞానం జ్ఞేయం చ కేశవ ॥ (13.1)
శ్రీభగవానువాచ :
ఇదం శరీరం కౌంతేయ
క్షేత్రమిత్యభిధీయతే ।
ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః
క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః ॥ (13.2)
క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి
సర్వక్షేత్రేషు భారత ।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్ జ్ఞానం
యత్తద్ జ్ఞానం మతం మమ ॥ (13.3)
తత్క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్చ
యద్వికారి యతశ్చ యత్ ।
స చ యో యత్ప్రభావశ్చ
తత్సమాసేన మే శృణు ॥ (13.4)
ఋషిభిర్బహుధా గీతం
ఛందోభిర్వివిధైః పృథక్ ।
బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ
హేతుమద్భిర్వినిశ్చితైః ॥ (13.5)
మహాభూతాన్యహంకారో
బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ ।
ఇంద్రియాణి దశైకం చ
పంచ చేంద్రియగోచరాః ॥
ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం
సంఘాతశ్చేతనా ధృతిః ।
ఏతత్ క్షేత్రం సమాసేన
సవికారముదాహృతమ్ ॥ (13.6-7)
అమానిత్వమదంభిత్వం
అహింసా క్షాంతిరార్జవమ్ ।
ఆచార్యోపాసనం శౌచం
స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః ॥
ఇంద్రియార్థేషు వైరాగ్యం
అనహంకార ఏవ చ ।
జన్మమృత్యుజరావ్యాధి
దుఃఖదోషానుదర్శనమ్ ॥
అసక్తిరనభిష్వంగః
పుత్రదారగృహాదిషు ।
నిత్యం చ సమచిత్తత్వం
ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు ॥
మయి చానన్యయోగేన
భక్తిరవ్యభిచారిణీ ।
వివిక్తదేశసేవిత్వం
అరతిర్జనసంసది ॥
అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వం
తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్ ।
ఏతత్జ్ఞానమితి ప్రోక్తం
అజ్ఞానం యదతోఽన్యథా ॥ (13.8-12)
జ్ఞేయం యత్తత్ప్రవక్ష్యామి
యద్ జ్ఞాత్వాఽమృతమశ్నుతే ।
అనాదిమత్పరం బ్రహ్మ
న సత్తన్నాసదుచ్యతే ॥ (13.13)
సర్వతః పాణిపాదం తత్
సర్వతోఽక్షి శిరోముఖమ్ ।
సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే
సర్వమావృత్య తిష్ఠతి ॥ (13.14)
సర్వేంద్రియగుణాభాసం
సర్వేంద్రియవివర్జితమ్ ।
అసక్తం సర్వభృచ్చైవ
నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ ॥
బహిరంతశ్చ భూతానాం
అచరం చరమేవ చ ।
సూక్ష్మత్వాత్ తదవిజ్ఞేయం
దూరస్థం చాంతికే చ తత్ ॥
అవిభక్తం చ భూతేషు
విభక్తమివ చ స్థితమ్ ।
భూతభర్తృ చ తద్ జ్ఞేయం
గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ ॥
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిః
తమసః పరముచ్యతే ।
జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం
హృది సర్వస్య ధిష్ఠితమ్ ॥ (13.15-18)
ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం
జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః ।
మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ
మద్భావాయోపపద్యతే ॥ (13.19)
ప్రకృతిం పురుషం చైవ
విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి ।
వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ
విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్ ॥ (13.20)
కార్యకరణకర్తృత్వే
హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే ।
పురుషః సుఖదుఃఖానాం
భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే ॥ (13.21)
పురుషః ప్రకృతిస్థో హి
భుంక్తే ప్రకృతిజాన్ గుణాన్ ।
కారణం గుణసంగోఽస్య
సదసద్యోనిజన్మసు ॥ (13.22)
ఉపద్రష్టానుమంతా చ
భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః ।
పరమాత్మేతి చాప్యుక్తః
దేహేఽస్మిన్ పురుషః పరః ॥ (13.23)
య ఏవం వేత్తి పురుషం
ప్రకృతిం చ గుణైస్సహ ।
సర్వథా వర్తమానోఽపి
న స భూయోఽభిజాయతే ॥ (13.24)
ధ్యానేనాత్మని పశ్యంతి
కేచిదాత్మానమాత్మనా ।
అన్యే సాంఖ్యేన యోగేన
కర్మయోగేన చాపరే ॥ (13.25)
అన్యే త్వేవమజానంతః
శ్రుత్వాన్యేభ్య ఉపాసతే ।
తేఽపి చాతితరంత్యేవ
మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః ॥ (13.26)
యావత్సంజాయతే కించిత్
సత్త్వం స్థావరజంగమమ్ ।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్
తద్విద్ధి భరతర్షభ ॥ (13.27)
సమం సర్వేషు భూతేషు
తిష్ఠంతం పరమేశ్వరమ్ ।
వినశ్యత్స్వవినశ్యంతం
యః పశ్యతి స పశ్యతి ॥ (13.28)
సమం పశ్యన్ హి సర్వత్ర
సమవస్థితమీశ్వరమ్ ।
న హినస్త్యాత్మనాత్మానం
తతో యాతి పరాం గతిమ్ ॥ (13.29)
ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి
క్రియమాణాని సర్వశః ।
యః పశ్యతి తథాత్మానం
అకర్తారం స పశ్యతి ॥ (13.30)
యదా భూతపృథగ్భావం
ఏకస్థమనుపశ్యతి ।
తత ఏవ చ విస్తారం
బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా ॥ (13.31)
అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్
పరమాత్మాయమవ్యయః ।
శరీరస్థోఽపి కౌంతేయ
న కరోతి న లిప్యతే ॥ (13.32)
యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాత్
ఆకాశం నోపలిప్యతే ।
సర్వత్రావస్థితో దేహే
తథాత్మా నోపలిప్యతే ॥ (13.33)
యథా ప్రకాశయత్యేకః
కృత్స్నం లోకమిమం రవిః ।
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం
ప్రకాశయతి భారత ॥ (13.34)
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవం
అంతరం జ్ఞానచక్షుషా ।
భూతప్రకృతిమోక్షం చ
యే విదుర్యాంతి తే పరమ్ ॥ (13.35)
అధ్యాయం 14: గుణత్రయ విభాగ యోగం
శ్రీభగవానువాచ :
పరం భూయః ప్రవక్ష్యామి
జ్ఞానానాం జ్ఞానముత్తమమ్ ।
యద్ జ్ఞాత్వా మునయస్సర్వే
పరాం సిద్ధిమితో గతాః ॥ (14.1)
ఇదం జ్ఞానముపాశ్రిత్య
మమ సాధర్మ్యమాగతాః ।
సర్గేఽపి నోపజాయంతే
ప్రళయే న వ్యథంతి చ ॥ (14.2)
మమ యోనిర్మహద్బ్రహ్మ
తస్మిన్ గర్భం దధామ్యహమ్ ।
సంభవః సర్వభూతానాం
తతో భవతి భారత ॥ (14.3)
సర్వయోనిషు కౌంతేయ
మూర్తయ సంభవంతి యాః ।
తాసాం బ్రహ్మ మహద్యోనిర్
అహం బీజప్రదః పితా ॥ (14.4)
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి
గుణాః ప్రకృతిసంభవాః ।
నిబధ్నంతి మహాబాహో
దేహే దేహినమవ్యయమ్ ॥ (14.5)
తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్
ప్రకాశకమనామయమ్ ।
సుఖసంగేన బధ్నాతి
జ్ఞానసంగేన చానఘ ॥ (14.6)
రజో రాగాత్మకం విద్ధి
తృష్ణాసంగసముద్భవమ్ ।
తన్నిబధ్నాతి కౌంతేయ
కర్మసంగేన దేహినమ్ ॥ (14.7)
తమస్త్వజ్ఞానజం విద్ధి
మోహనం సర్వదేహినామ్ ।
ప్రమాదాలస్యనిద్రాభిః
తన్నిబధ్నాతి భారత ॥ (14.8)
సత్త్వం సుఖే సంజయతి
రజః కర్మణి భారత ।
జ్ఞానమావృత్య తు తమః
ప్రమాదే సంజయత్యుత ॥ (14.9)
రజస్తమశ్చాభిభూయ
సత్త్వం భవతి భారత ।
రజ స్సత్త్వం తమశ్చైవ
తమః సత్త్వం రజస్తథా ॥ (14.10)
సర్వద్వారేషు దేహేఽస్మిన్
ప్రకాశ ఉపజాయతే ।
జ్ఞానం యదా తదా విద్యాత్
వివృద్ధం సత్త్వమిత్యుత ॥ (14.11)
లోభః ప్రవృత్తిరారంభః
కర్మణామశమః స్పృహా ।
రజస్యేతాని జాయంతే
వివృద్ధే భరతర్షభ ॥ (14.12)
అప్రకాశోఽప్రవృత్తిశ్చ
ప్రమాదో మోహ ఏవ చ ।
తమస్యేతాని జాయంతే
వివృద్ధే కురునందన ॥ (14.13)
యదా సత్త్వే ప్రవృద్ధే తు
ప్రలయం యాతి దేహభృత్ ।
తదోత్తమవిదాం లోకాన్
అమలాన్ ప్రతిపద్యతే ॥ (14.14)
రజసి ప్రళయం గత్వా
కర్మసంగిషు జాయతే ।
తథా ప్రలీనస్తమసి
మూఢయోనిషు జాయతే ॥ (14.15)
కర్మణః సుకృతస్యాహుః
సాత్త్వికం నిర్మలం ఫలమ్ ।
రజసస్తు ఫలం దుఃఖం
అజ్ఞానం తమసః ఫలమ్ ॥ (14.16)
సత్త్వాత్ సంజాయతే జ్ఞానం
రజసో లోభ ఏవ చ ।
ప్రమాదమోహౌ తమసో
భవతోఽజ్ఞానమేవ చ ॥ (14.17)
ఊర్ధ్వం గచ్ఛంతి సత్త్వస్థా
మధ్యే తిష్ఠంతి రాజసాః ।
జఘన్యగుణవృత్తిస్థా
అధో గచ్ఛంతి తామసాః ॥ (14.18)
నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారం
యదా ద్రష్టానుపశ్యతి ।
గుణేభ్యశ్చ పరం వేత్తి
మద్భావం సోఽధిగచ్ఛతి ॥ (14.19)
గుణానేతానతీత్య త్రీన్
దేహీ దేహసముద్భవాన్ ।
జన్మమృత్యుజరాదుఃఖైః
విముక్తోఽమృతమశ్నుతే ॥ (14.20)
అర్జున ఉవాచ :
కైర్లింగైః త్రీన్ గుణానేతాన్
అతీతో భవతి ప్రభో ।
కిమాచారః కథం చైతాన్
త్రీన్ గుణానతివర్తతే ॥ (14.21)
శ్రీ భగవానువాచ :
ప్రకాశం చ ప్రవృత్తిం చ
మోహమేవ చ పాండవ ।
న ద్వేష్టి సంప్రవృత్తాని
న నివృత్తాని కాంక్షతి ॥
ఉదాసీనవదాసీనో
గుణైర్యో న విచాల్యతే ।
గుణా వర్తంత ఇత్యేవ
యోఽవతిష్ఠతి నేంగతే ॥
సమదుఃఖసుఖః స్వస్థః
సమలోష్టాశ్మకాంచనః ।
తుల్యప్రియాప్రియో ధీరః
తుల్యనిందాత్మసంస్తుతిః ॥
మానాపమానయోస్తుల్యో
తుల్యో మిత్రారిపక్షయోః ।
సర్వారంభపరిత్యాగీ
గుణాతీతః స ఉచ్యతే ॥ (14.22-25)
మాం చ యోఽవ్యభిచారేణ
భక్తియోగేన సేవతే ।
స గుణాన్ సమతీత్యైతాన్
బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే ॥ (14.26)
బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాహం
అమృతస్యావ్యయస్య చ ।
శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య
సుఖస్యైకాంతికస్య చ ॥ (14.27)
అధ్యాయం 15: పురుషోత్తమ యోగం
శ్రీ భగవానువాచ :
ఊర్ధ్వమూలమధఃశాఖం
అశ్వత్థం ప్రాహురవ్యయమ్ ।
ఛందాంసి యస్య పర్ణాని
యస్తం వేద స వేదవిత్ ॥ (15.1)
అధశ్చోర్ధ్వం ప్రసృతాస్తస్య శాఖాః
గుణప్రవృద్ధా విషయప్రవాళాః ।
అధశ్చమూలాన్యనుసంతతాని
కర్మానుబంధీని మనుష్యలోకే ॥ (15.2)
న రూపమ స్యేహ తథోపలభ్యతే
నాంతో న చాదిర్న చ సంప్రతిష్ఠా ।
అశ్వత్థమేనం సువిరూఢమూలం
అసంగశస్త్రేణ దృఢేన ఛిత్త్వా ॥
తతః పదం తత్పరిమార్గితవ్యం
యస్మిన్ గతా న నివర్తంతి భూయః ।
తమేవ చాద్యం పురుషం ప్రపద్యే
యతః ప్రవృత్తిః ప్రసృతా పురాణీ ॥ (15.3-4)
నిర్మానమోహా జితసంగదోషా
అధ్యాత్మనిత్యా వినివృత్తకామాః ।
ద్వంద్వైర్విముక్తాః సుఖదుఃఖసంజ్ఞైః
గచ్ఛంత్యమూఢాః పదమవ్యయం తత్ ॥ (15.5)
న తద్భాసయతే సూర్యో
న శశాంకో న పావకః ।
యద్గత్వా న నివర్తంతే
తద్ధామ పరమం మమ ॥ (15.6)
మమైవాంశో జీవలోకే
జీవభూతః సనాతనః ।
మనఃషష్ఠానీంద్రియాణి
ప్రకృతిస్థాని కర్షతి ॥ (15.7)
శరీరం యదవాప్నోతి
యచ్చాప్యుత్క్రామతీశ్వరః ।
గృహీత్వైతాని సంయాతి
వాయుర్గంధానివాశయాత్ ॥ (15.8)
శ్రోత్రం చక్షుః స్పర్శనం చ
రసనం ఘ్రాణమేవ చ ।
అధిష్ఠాయ మనశ్చాయం
విషయానుపసేవతే ॥ (15.9)
ఉత్క్రామంతం స్థితం వాపి
భుంజానం వా గుణాన్వితమ్ ।
విమూఢా నానుపశ్యంతి
పశ్యంతి జ్ఞానచక్షుషః ॥ (15.10)
యతంతో యోగినశ్చైనం
పశ్యంత్యాత్మన్యవస్థితమ్ ।
యతంతోఽప్యకృతాత్మానో
నైనం పశ్యంత్యచేతసః ॥ (15.11)
యదాదిత్యగతం తేజో
జగద్భాసయతేఽఖీలమ్ ।
యచ్చంద్రమసి యచ్చాగ్నౌ
తత్తేజో విద్ధి మామకమ్ ॥ (15.12)
గామావిశ్య చ భూతాని
ధారయామ్యహమోజసా ।
పుష్ణామి చౌషధీస్సర్వాః
సోమో భూత్వా రసాత్మకః ॥ (15.13)
అహం వైశ్వానరో భూత్వా
ప్రాణినాం దేహమాశ్రితః ।
ప్రాణాపానసమాయుక్తః
పచామ్యన్నం చతుర్విధమ్ ॥ (15.14)
సర్వస్య చాహం హృది సన్నివిష్టో
మత్తః స్మృతిర్ జ్ఞానమపోహనం చ ।
వేదైశ్చ సర్వైరహమేవ వేద్యో
వేదాంతకృద్వేదవిదేవ చాహమ్ ॥ (15.15)
ద్వావిమౌ పురుషౌ లోకే
క్షరశ్చాక్షర ఏవ చ ।
క్షరస్సర్వాణి భూతాని
కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే ॥ (15.16)
ఉత్తమః పురుషస్త్వన్యః
పరమాత్మేత్యుదాహృతః ।
యో లోకత్రయమావిశ్య
బిభర్త్యవ్యయ ఈశ్వరః ॥ (15.17)
యస్మాత్ క్షరమతీతోఽహం
అక్షరాదపి చోత్తమః ।
అతోఽస్మి లోకే వేదే చ
ప్రథితః పురుషోత్తమః ॥ (15.18)
యో మామేవమసమ్మూఢో
జానాతి పురుషోత్తమమ్ ।
స సర్వవిద్భజతి మాం
సర్వభావేన భారత ॥ (15.19)
ఇతి గుహ్యతమం శాస్త్రం
ఇదముక్తం మయాఽనఘ ।
ఏతద్బుద్ధ్వా బుద్ధిమాన్ స్యాత్
కృతకృత్యశ్చ భారత ॥ (15.20)
అధ్యాయం 16: దైవాసుర సంపద విభాగ యోగం
శ్రీభగవానువాచ :
అభయం సత్త్వసంశుద్ధిః
జ్ఞానయోగవ్యవస్థితిః ।
దానం దమశ్చ యజ్ఞశ్చ
స్వాధ్యాయస్తప ఆర్జవమ్ ॥
అహింసా సత్యమక్రోధః
త్యాగః శాంతిరపైశునమ్ ।
దయా భూతేష్వలోలుప్త్వం
మార్దవం హ్రీరచాపలమ్ ॥
తేజః క్షమా ధృతిశ్శౌచం
అద్రోహో నాతిమానితా ।
భవంతి సంపదం దైవీం
అభిజాతస్య భారత ॥ (16.1-3)
దంభో దర్పోఽభిమానశ్చ
క్రోధః పారుష్యమేవ చ ।
అజ్ఞానం చాభిజాతస్య
పార్థ సంపదమాసురీమ్ ॥ (16.4)
దైవీ సంపద్విమోక్షాయ
నిబంధాయాసురీ మతా ।
మా శుచస్సంపదం దైవీం
అభిజాతోఽసి పాండవ ॥ (16.5)
ద్వౌ భూతసర్గౌ లోకేఽస్మిన్
దైవ ఆసుర ఏవ చ ।
దైవో విస్తరశః ప్రోక్త
ఆసురం పార్థ మే శృణు ॥ (16.6)
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ
జనా న విదురాసురాః ।
న శౌచం నాపి చాచారో
న సత్యం తేషు విద్యతే ॥ (16.7)
అసత్యమప్రతిష్ఠం తే
జగదాహురనీశ్వరమ్ ।
అపరస్పరసంభూతం
కిమన్యత్ కామహైతుకమ్ ॥ (16.8)
ఏతాం దృష్టిమవష్టభ్య
నష్టాత్మానోఽల్పబుద్ధయః ।
ప్రభవంత్యుగ్రకర్మాణః
క్షయాయ జగతోఽహితాః ॥ (16.9)
కామమాశ్రిత్య దుష్పూరం
దంభమానమదాన్వితాః ।
మోహాద్గృహీత్వాసద్గ్రాహాన్
ప్రవర్తంతేఽశుచివ్రతాః ॥ (16.10)
చింతామపరిమేయాం చ
ప్రలయాంతాముపాశ్రితాః ।
కామోపభోగపరమా
ఏతావదితి నిశ్చితాః ॥
ఆశాపాశశతైర్బద్ధాః
కామక్రోధపరాయణాః ।
ఈహంతే కామభోగార్థం
అన్యాయేనార్థసంచయాన్ ॥ (16.11-12)
ఇదమద్య మయా లబ్ధం
ఇమం ప్రాప్స్యే మనోరథమ్ ।
ఇదమస్తీదమపి మే
భవిష్యతి పునర్ధనమ్ ॥
అసౌ మయా హతః శత్రుః
హనిష్యే చాపరానపి ।
ఈశ్వరోఽహమహం భోగీ
సిద్ధోఽహం బలవాన్ సుఖీ ॥
ఆఢ్యోఽభిజనవానస్మి
కోఽన్యోఽస్తి సదృశో మయా ।
యక్ష్యే దాస్యామి మోదిష్య
ఇత్యజ్ఞానవిమోహితాః ॥
అనేకచిత్తవిభ్రాంతా
మోహజాలసమావృతాః ।
ప్రసక్తాః కామభోగేషు
పతంతి నరకేఽశుచౌ ॥ (16.13-16)
ఆత్మసంభావితాః స్తబ్ధా
ధనమానమదాన్వితాః ।
యజంతే నామయజ్ఞైస్తే
దంభేనావిధిపూర్వకమ్ ॥
అహంకారం బలం దర్పం
కామం క్రోధం చ సంశ్రితాః ।
మామాత్మపరదేహేషు
ప్రద్విషంతోఽభ్యసూయకాః ॥ (16.17-18)
తానహం ద్విషతః క్రూరాన్
సంసారేషు నరాధమాన్ ।
క్షిపామ్యజస్రమశుభాన్
ఆసురీష్వేవ యోనిషు ॥ (16.19)
ఆసురీం యోనిమాపన్నా
మూఢా జన్మని జన్మని ।
మామప్రాప్యైవ కౌంతేయ
తతో యాంత్యధమాం గతిమ్ ॥ (16.20)
త్రివిధం నరకస్యేదం
ద్వారం నాశనమాత్మనః ।
కామః క్రోధస్తథా లోభః
తస్మాదేతత్త్రయం త్యజేత్ ॥ (16.21)
ఏతైర్విముక్తః కౌంతేయ
తమోద్వారైస్త్రిభిర్నరః ।
ఆచరత్యాత్మనః శ్రేయః
తతో యాతి పరాం గతిమ్ ॥ (16.22)
యః శాస్త్రవిధిముత్సృజ్య
వర్తతే కామకారతః ।
న స సిద్ధిమవాప్నోతి
న సుఖం న పరాం గతిమ్ ॥ (16.23)
తస్మాచ్ఛాస్త్రం ప్రమాణం తే
కార్యాకార్యవ్యవస్థితౌ ।
జ్ఞాత్వా శాస్త్రవిధానోక్తం
కర్మ కర్తుమిహార్హసి ॥ (16.24)
అధ్యాయం 17: శ్రద్ధాత్రయ విభాగ యోగం
అర్జున ఉవాచ :
యే శాస్త్రవిధిముత్సృజ్య
యజన్తే శ్రద్ధయాన్వితాః ।
తేషాం నిష్ఠా తు కా కృష్ణ
సత్త్వమాహో రజస్తమః ॥ (17.1)
శ్రీభగవానువాచ :
త్రివిధా భవతి శ్రద్ధా
దేహినాం సా స్వభావజా ।
సాత్త్వికీ రాజసీ చైవ
తామసీ చేతి తాం శృణు ॥ (17.2)
సత్త్వానురూపా సర్వస్య
శ్రద్ధా భవతి భారత ।
శ్రద్ధామయోఽయం పురుషో
యో యచ్ఛ్రద్ధః స ఏవ సః ॥ (17.3)
యజంతే సాత్త్వికా దేవాన్
యక్షరక్షాంసి రాజసాః ।
ప్రేతాన్ భూతగణాంశ్చాన్యే
యజంతే తామసా జనాః ॥ (17.4)
అశాస్త్రవిహితం ఘోరం
తప్యంతే యే తపో జనాః ।
దంభాహంకారసంయుక్తాః
కామరాగబలాన్వితాః ॥
కర్శయంతః శరీరస్థం
భూతగ్రామమచేతసః ।
మాం చైవాంతః శరీరస్థం
తాన్ విద్ధ్యాసురనిశ్చయాన్ ॥ (17.5-6)
ఆహారస్త్వపి సర్వస్య
త్రివిధో భవతి ప్రియః ।
యజ్ఞస్తపస్తథా దానం
తేషాం భేదమిమం శృణు ॥ (17.7)
ఆయుఃసత్త్వబలారోగ్య
సుఖప్రీతివివర్ధనాః ।
రస్యాః స్నిగ్ధాః స్థిరా హృద్యా
ఆహారాః సాత్వికప్రియాః ॥ (17.8)
కట్వమ్లలవణాత్యుష్ణ
తీక్ష్ణరూక్షవిదాహినః ।
ఆహారా రాజసస్యేష్టా
దుఃఖశోకామయప్రదాః ॥ (17.9)
యాతయామం గతరసం
పూతి పర్యుషితం చ యత్ ।
ఉచ్ఛిష్టమపి చామేధ్యం
భోజనం తామసప్రియమ్ ॥ (17.10)
అఫలాకాంక్షిభిర్యజ్ఞో
విధిదిష్టో య ఇజ్యతే ।
యష్టవ్యమేవేతి మనః
సమాధాయ స సాత్త్వికః ॥ (17.11)
అభిసంధాయ తు ఫలం
దంభార్థమపి చైవ యత్ ।
ఇజ్యతే భరతశ్రేష్ఠ
తం యజ్ఞం విద్ధి రాజసమ్ ॥ (17.12)
విధిహీనమసృష్టాన్నం
మంత్రహీనమదక్షిణమ్ ।
శ్రద్ధావిరహితం యజ్ఞం
తామసం పరిచక్షతే ॥ (17.13)
దేవద్విజగురుప్రాజ్ఞ
పూజనం శౌచమార్జవమ్ ।
బ్రహ్మచర్యమహింసా చ
శారీరం తప ఉచ్యతే ॥ (17.14)
అనుద్వేగకరం వాక్యం
సత్యం ప్రియహితం చ యత్ ।
స్వాధ్యాయాభ్యసనం చైవ
వాఙ్మయం తప ఉచ్యతే ॥ (17.15)
మనఃప్రసాదః సౌమ్యత్వం
మౌనమాత్మవినిగ్రహః ।
భావసంశుద్ధిరిత్యేతత్
తపో మానసముచ్యతే ॥ (17.16)
శ్రద్ధయా పరయా తప్తం
తపస్తత్ త్రివిధం నరైః ।
అఫలాకాంక్షిభిర్యుక్తైః
సాత్త్వికం పరిచక్షతే ॥ (17.17)
సత్కారమానపూజార్థం
తపో దంభేన చైవ యత్ ।
క్రియతే తదిహ ప్రోక్తం
రాజసం చలమధ్రువమ్ ॥ (17.18)
మూఢగ్రాహేణాత్మనో యత్
పీడయా క్రియతే తపః ।
పరస్యోత్సాదనార్థం వా
తత్తామసముదాహృతమ్ ॥ (17.19)
దాతవ్యమితి యద్దానం
దీయతేఽనుపకారిణే ।
దేశే కాలే చ పాత్రే చ
తద్దానం సాత్త్వికం స్మృతమ్ ॥ (17.20)
యత్తు ప్రత్యుపకారార్థం
ఫలముద్దిశ్య వా పునః ।
దీయతే చ పరిక్లిష్టం
తద్దానం రాజసం స్మృతమ్ ॥ (17.21)
అదేశకాలే యద్దానం
అపాత్రేభ్యశ్చ దీయతే ।
అసత్కృతమవజ్ఞాతం
తత్తామసముదాహృతమ్ ॥ (17.22)
ఓం తత్సదితి నిర్దేశో
బ్రహ్మణస్త్రివిధః స్మృతః ।
బ్రాహ్మణాస్తేన వేదాశ్చ
యజ్ఞాశ్చ విహితాః పురా ॥ (17.23)
తస్మాదోమిత్యుదాహృత్య
యజ్ఞదానతపఃక్రియాః ।
ప్రవర్తంతే విధానోక్తాః
సతతం బ్రహ్మవాదినామ్ ॥ (17.24)
తదిత్యనభిసంధాయ
ఫలం యజ్ఞతపఃక్రియాః ।
దానక్రియాశ్చ వివిధాః
క్రియంతే మోక్షకాంక్షిభిః ॥ (17.25)
సద్భావే సాధుభావే చ
సదిత్యేతత్ప్రయుజ్యతే ।
ప్రశస్తే కర్మణి తథా
సచ్ఛబ్దః పార్థ యుజ్యతే ॥ (17.26)
యజ్ఞే తపసి దానే చ
స్థితిః సదితి చోచ్యతే ।
కర్మ చైవ తదర్థీయం
సదిత్యేవాభిధీయతే ॥ (17.27)
అశ్రద్ధయా హుతం దత్తం
తపస్తప్తం కృతం చ యత్ ।
అసదిత్యుచ్యతే పార్థ
న చ తత్ప్రేత్య నో ఇహ ॥ (17.28)
అధ్యాయం 18: మోక్ష సన్యాస యోగం
అర్జున ఉవాచ :
సన్న్యాసస్య మహాబాహో
తత్త్వమిచ్ఛామి వేదితుమ్ ।
త్యాగస్య చ హృషీకేశ
పృథక్ కేశినిషూదన ॥ (18.1)
శ్రీభగవానువాచ :
కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం
సన్న్యాసం కవయో విదుః ।
సర్వకర్మఫలత్యాగం
ప్రాహుస్త్యాగం విచక్షణాః ॥ (18.2)
త్యాజ్యం దోషవదిత్యేకే
కర్మ ప్రాహుర్మనీషిణః ।
యజ్ఞదానతపఃకర్మ
న త్యాజ్యమితి చాపరే ॥ (18.3)
నిశ్చయం శృణు మే తత్ర
త్యాగే భరతసత్తమ ।
త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర
త్రివిధః సంప్రకీర్తితః ॥ (18.4)
యజ్ఞదానతపఃకర్మ
న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్ ।
యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ
పావనాని మనీషిణామ్ ॥ (18.5)
ఏతాన్యపి తు కర్మాణి
సంగం త్యక్త్వా ఫలాని చ ।
కర్తవ్యానీతి మే పార్థ
నిశ్చితం మతముత్తమమ్ ॥ (18.6)
నియతస్య తు సన్న్యాసః
కర్మణో నోపపద్యతే ।
మోహాత్తస్య పరిత్యాగః
తామసః పరికీర్తితః ॥ (18.7)
దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ
కాయక్లేశభయాత్ త్యజేత్ ।
స కృత్వా రాజసం త్యాగం
నైవ త్యాగఫలం లభేత్ ॥ (18.8)
కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ
నియతం క్రియతేఽర్జున ।
సంగం త్యక్త్వా ఫలం చైవ
స త్యాగః సాత్త్వికో మతః ॥ (18.9)
న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ
కుశలే నానుషజ్జతే ।
త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో
మేధావీ ఛిన్నసంశయః ॥ (18.10)
న హి దేహభృతా శక్యం
త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః ।
యస్తు కర్మఫలత్యాగీ
స త్యాగీత్యభిధీయతే ॥ (18.11)
అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ
త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్ ।
భవత్యత్యాగినాం ప్రేత్య
న తు సన్న్యాసినాం క్వచిత్ ॥ (18.12)
పంచైతాని మహాబాహో
కారణాని నిబోధ మే ।
సాంఖ్యే కృతాంతే ప్రోక్తాని
సిద్ధయే సర్వకర్మణామ్ ॥ (18.13)
అధిష్ఠానం తథా కర్తా
కరణం చ పృథగ్విధమ్ ।
వివిధాశ్చ పృథక్చేష్టాః
దైవం చైవాత్ర పంచమమ్ ॥ (18.14)
శరీరవాఙ్మనోభిర్యత్
కర్మ ప్రారభతే నరః ।
న్యాయ్యం వా విపరీతం వా
పంచైతే తస్య హేతవః ॥ (18.15)
తత్రైవం సతి కర్తారం
ఆత్మానం కేవలం తు యః ।
పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాత్
న స పశ్యతి దుర్మతిః ॥ (18.16)
యస్య నాహంకృతో భావో
బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే ।
హత్వాపి స ఇమాన్ లోకాన్
న హంతి న నిబధ్యతే ॥ (18.17)
జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా
త్రివిధా కర్మచోదనా ।
కరణం కర్మ కర్తేతి
త్రివిధః కర్మసంగ్రహః ॥ (18.18)
జ్ఞానం కర్మ చ కర్తా చ
త్రిధైవ గుణభేదతః ।
ప్రోచ్యతే గుణసంఖ్యానే
యథావచ్ఛృణు తాన్యపి ॥ (18.19)
సర్వభూతేషు యేనైకం
భావమవ్యయమీక్షతే ।
అవిభక్తం విభక్తేషు
తద్ జ్ఞానం విద్ధి సాత్త్వికమ్ ॥ (18.20)
పృథక్త్వేన తు యద్జ్ఞానం
నానాభావాన్ పృథగ్విధాన్ ।
వేత్తి సర్వేషు భూతేషు
తద్జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్ ॥ (18.21)
యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్
కార్యే సక్తమహైతుకమ్ ।
అతత్త్వార్థవదల్పం చ
తత్తామసముదాహృతమ్ ॥ (18.22)
నియతం సంగరహితం
అరాగద్వేషతః కృతమ్ ।
అఫలప్రేప్సునా కర్మ
యత్తత్ సాత్త్వికముచ్యతే ॥ (18.23)
యత్తు కామేప్సునా కర్మ
సాహంకారేణ వా పునః ।
క్రియతే బహుళాయాసం
తద్రాజసముదాహృతమ్ ॥ (18.24)
అనుబంధం క్షయం హింసాం
అనపేక్ష్య చ పౌరుషమ్ ।
మోహాదారభ్యతే కర్మ
యత్తత్తామసముచ్యతే ॥ (18.25)
ముక్తసంగోఽనహంవాదీ
ధృత్యుత్సాహసమన్వితః ।
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోర్నిర్వికారః
కర్తా సాత్త్విక ఉచ్యతే ॥ (18.26)
రాగీ కర్మఫలప్రేప్సుః
లుబ్ధో హింసాత్మకోఽశుచిః ।
హర్షశోకాన్వితః కర్తా
రాజసః పరికీర్తితః ॥ (18.27)
అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః
శఠో నైష్కృతికోఽలసః ।
విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ
కర్తా తామస ఉచ్యతే ॥ (18.28)
బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ
గుణతస్త్రివిధం శృణు ।
ప్రోచ్యమానమశేషేణ
పృథక్త్వేన ధనంజయ ॥ (18.29)
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ
కార్యాకార్యే భయాభయే ।
బంధం మోక్షం చ యా వేత్తి
బుద్ధిః సా పార్థ సాత్త్వికీ ॥ (18.30)
యయా ధర్మమధర్మం చ
కార్యం చా కార్యమేవ చ ।
అయథావత్ప్రజానాతి
బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ ॥ (18.31)
అధర్మం ధర్మమితి యా
మన్యతే తమసావృతా ।
సర్వార్థాన్ విపరీతాంశ్చ
బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ ॥ (18.32)
ధృత్యా యయా ధారయతే
మనఃప్రాణేంద్రియక్రియాః ।
యోగేనావ్యభిచారిణ్యా
ధృతిః సా పార్థ సాత్త్వికీ ॥ (18.33)
యయా తు ధర్మకామార్థాన్
ధృత్యా ధారయతేఽర్జున ।
ప్రసంగేన ఫలాకాంక్షీ
ధృతిః సా పార్థ రాజసీ ॥ (18.34)
యయా స్వప్నం భయం శోకం
విషాదం మదమేవ చ ।
న విముంచతి దుర్మేధా
ధృతిః సా పార్థ తామసీ ॥ (18.35)
సుఖం త్విదానీం త్రివిధం
శృణు మే భరతర్షభ ।
అభ్యాసాద్రమతే యత్ర
దుఃఖాంతం చ నిగచ్ఛతి ॥ (18.36)
యత్తదగ్రే విషమివ
పరిణామేఽమృతోపమమ్ ।
తత్సుఖం సాత్త్వికం ప్రోక్తం
ఆత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్ ॥ (18.37)
విషయేంద్రియసంయోగాత్
యత్తదగ్రేఽమృతోపమమ్ ।
పరిణామే విషమివ
తత్సుఖం రాజసం స్మృతమ్ ॥ (18.38)
యదగ్రే చానుబంధే చ
సుఖం మోహనమాత్మనః ।
నిద్రాలస్యప్రమాదోత్థం
తత్తామసముదాహృతమ్ ॥ (18.39)
న తదస్తి పృథివ్యాం వా
దివి దేవేషు వా పునః ।
సత్త్వం ప్రకృతిజైర్ముక్తం
యదేభిః స్యాత్త్రిభిర్గుణైః ॥ (18.40)
బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం
శూద్రాణాం చ పరంతప ।
కర్మాణి ప్రవిభక్తాని
స్వభావప్రభవైర్గుణైః ॥ (18.41)
శమో దమస్తపః శౌచం
క్షాంతిరార్జవమేవ చ ।
జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం
బ్రహ్మకర్మస్వభావజమ్ ॥ (18.42)
శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం
యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్ ।
దానమీశ్వరభావశ్చ
క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్ ॥ (18.43)
కృషిగౌరక్ష్యవాణిజ్యం
వైశ్యకర్మ స్వభావజమ్ ।
పరిచర్యాత్మకం కర్మ
శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్ ॥ (18.44)
స్వే స్వే కర్మణ్యభిరతః
సంసిద్ధిం లభతే నరః ।
స్వకర్మనిరతః సిద్ధిం
యథా విందతి తచ్ఛృణు ॥ (18.45)
యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం
యేన సర్వమిదం తతమ్ ।
స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య
సిద్ధిం విందతి మానవః ॥ (18.46)
శ్రేయాన్ స్వధర్మో విగుణః
పరధర్మాత్ స్వనుష్ఠితాత్ ।
స్వభావనియతం కర్మ
కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్ ॥ (18.47)
సహజం కర్మ కౌంతేయ
సదోషమపి న త్యజేత్ ।
సర్వారంభా హి దోషేణ
ధూమేనాగ్నిరివావృతాః ॥ (18.48)
అసక్తబుద్ధిః సర్వత్ర
జితాత్మా విగతస్పృహః ।
నైష్కర్మ్యసిద్ధిం పరమాం
సన్న్యాసేనాధిగచ్ఛతి ॥ (18.49)
సిద్ధిం ప్రాప్తో యథా బ్రహ్మ
తథాప్నోతి నిబోధ మే ।
సమాసేనైవ కౌంతేయ
నిష్ఠా జ్ఞానస్య యా పరా ॥ (18.50)
బుద్ధ్యా విశుద్ధయా యుక్తో
ధృత్యాత్మానం నియమ్య చ ।
శబ్దాదీన్ విషయాంస్త్యక్త్వా
రాగద్వేషౌ వ్యుదస్య చ ॥
వివిక్తసేవీ లఘ్వాశీ
యతవాక్కాయమానసః ।
ధ్యానయోగపరో నిత్యం
వైరాగ్యం సముపాశ్రితః ॥
అహంకారం బలం దర్పం
కామం క్రోధం పరిగ్రహమ్ ।
విముచ్య నిర్మమః శాంతో
బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే ॥ (18.51-18.53)
బ్రహ్మభూతః ప్రసన్నాత్మా
న శోచతి న కాంక్షతి ।
సమః సర్వేషు భూతేషు
మద్భక్తిం లభతే పరామ్ ॥ (18.54)
భక్త్యా మామభిజానాతి
యావాన్యశ్చాస్మి తత్త్వతః ।
తతో మాం తత్త్వతో జ్ఞాత్వా
విశతే తదనంతరమ్ ॥ (18.55)
సర్వకర్మాణ్యపి సదా
కుర్వాణో మద్వ్యపాశ్రయః ।
మత్ప్రసాదాదవాప్నోతి
శాశ్వతం పదమవ్యయమ్ ॥ (18.56)
చేతసా సర్వకర్మాణి
మయి సన్న్యస్య మత్పరః ।
బుద్ధియోగముపాశ్రిత్య
మచ్చిత్తః సతతం భవ ॥ (18.57)
మచ్చిత్తః సర్వదుర్గాణి
మత్ ప్రసాదాత్ తరిష్యసి ।
అథ చేత్త్వమహంకారాత్
న శ్రోష్యసి వినంక్ష్యసి ॥ (18.58)
యదహంకారమాశ్రిత్య
న యోత్స్య ఇతి మన్యసే ।
మిథ్యైష వ్యవసాయస్తే
ప్రకృతిస్త్వాం నియోక్ష్యతి ॥ (18.59)
స్వభావజేన కౌంతేయ
నిబద్ధః స్వేన కర్మణా ।
కర్తుం నేచ్ఛసి యన్మోహాత్
కరిష్యస్యవశోఽపి తత్ ॥ (18.60)
ఈశ్వరః సర్వభూతానాం
హృద్దేశేఽర్జున తిష్ఠతి
భ్రామయన్ సర్వభూతాని
యంత్రారూఢాని మాయయా ॥ (18.61)
తమేవ శరణం గచ్ఛ
సర్వభావేన భారత ।
తత్ప్రసాదాత్ పరాం శాంతిం
స్థానం ప్రాప్స్యసి శాశ్వతమ్ ॥ (18.62)
ఇతి తే జ్ఞానమాఖ్యాతం
గుహ్యాద్గుహ్యతరం మయా ।
విమృశ్యైతదశేషేణ
యథేచ్ఛసి తథా కురు ॥ (18.63)
సర్వగుహ్యతమం భూయః
శృణు మే పరమం వచః ।
ఇష్టోఽసి మే దృఢమితి
తతో వక్ష్యామి తే హితమ్ ॥ (18.64)
మన్మనా భవ మద్భక్తో
మద్యాజీ మాం నమస్కురు ।
మామేవైష్యసి సత్యం తే
ప్రతిజానే ప్రియోఽసి మే ॥ (18.65)
సర్వధర్మాన్ పరిత్యజ్య
మామేకం శరణం వ్రజ ।
అహం త్వా సర్వపాపేభ్యో
మోక్షయిష్యామి మా శుచః ॥ (18.66)
ఇదం తే నాతపస్కాయ
నాభక్తాయ కదాచన ।
న చాశుశ్రూషవే వాచ్యం
న చ మాం యోఽభ్యసూయతి ॥ (18.67)
య ఇమం పరమం గుహ్యం
మద్భక్తేష్వభిధాస్యతి ।
భక్తిం మయి పరాం కృత్వా
మామేవైష్యత్యసంశయః ॥ (18.68)
న చ తస్మాన్మనుష్యేషు
కశ్చిన్మే ప్రియకృత్తమః ।
భవితా న చ మే తస్మాత్
అన్యః ప్రియతరో భువి ॥ (18.69)
అధ్యేష్యతే చ య ఇమం
ధర్మ్యం సంవాదమావయోః ।
జ్ఞానయజ్ఞేన తేనాహం
ఇష్టః స్యామితి మే మతిః ॥ (18.70)
శ్రద్ధావాననసూయశ్చ
శృణుయాదపి యో నరః ।
సోఽపి ముక్తః శుభాన్ లోకాన్
ప్రాప్నుయాత్ పుణ్యకర్మణామ్ ॥ (18.71)
కచ్చిదేతచ్ఛ్రుతం పార్థ
త్వయైకాగ్రేణ చేతసా ।
కచ్చిదజ్ఞానసమ్మోహః
ప్రణష్టస్తే ధనంజయ ॥ (18.72)
అర్జున ఉవాచ :
నష్టో మోహః స్మృతిర్లబ్ధా
త్వత్ప్రసాదాన్ మయాచ్యుత ।
స్థితోఽస్మి గతసందేహః
కరిష్యే వచనం తవ ॥ (18.73)
సంజయ ఉవాచ :
ఇత్యహం వాసుదేవస్య
పార్థస్య చ మహాత్మనః ।
సంవాదమిమమశ్రౌషం
అద్భుతం రోమహర్షణమ్ ॥ (18.74)
వ్యాసప్రసాదాచ్ఛ్రుతవాన్
ఏతద్గుహ్యమహం పరమ్ ।
యోగం యోగేశ్వరాత్ కృష్ణాత్
సాక్షాత్కథయతః స్వయమ్ ॥ (18.75)
రాజన్ సంస్మృత్య సంస్మృత్య
సంవాదమ్ ఇమమద్భుతమ్ ।
కేశవార్జునయోః పుణ్యం
హృష్యామి చ ముహుర్ముహుః ॥ (18.76)
తచ్చ సంస్మృత్య సంస్మృత్య
రూపమత్యద్భుతం హరేః ।
విస్మయో మే మహాన్ రాజన్
హృష్యామి చ పునఃపునః ॥ (18.77)
యత్ర యోగేశ్వరః కృష్ణో
యత్ర పార్థో ధనుర్ధరః ।
తత్ర శ్రీర్విజయో భూతిః
ధ్రువా నీతిర్మతిర్మమ ॥ (18.78)