దూరేణ హ్యవరం కర్మ
బుద్ధియోగాద్ధనంజయ ।
బుద్ధౌ శరణమన్విచ్ఛ
కృపాణాః ఫలహేతవః ॥
దూరేణ, హి, అవరమ్, కర్మ, బుద్ధియోగాత్, ధనంజయ,
బుద్ధౌ, శరణమ్, అన్విచ్ఛ, కృపణాః, ఫలహేతవః.
ధనంజయ = అర్జునా; హి = ఏలనన; కర్మ = కామ్యకర్మ; బుద్ధియోగాత్ = సమత్వబుద్ధియుక్తమైన నిష్కామకర్మ కంటే; దూరేణ = అత్యంత; అవరమ్ = అధమం; బుద్ధౌ = సమత్వబుద్ధిలో; శరణమ్ = ఆశ్రయాన్ని; అన్విచ్ఛ = అన్వేషించు; ఫలహేతవః = ఫలాలను గోరువారు; కృపణాః = హీనులు.
తా ॥ ఓ ధనంజయా! ఫలాపేక్షతో చేసే కర్మ కంటే, బుద్ధియోగం (నిష్కామ కర్మ) ఎంతో శ్రేష్ఠమైనది. కాబట్టి బుద్ధినే శరణు వేడు (నిష్కామ బుద్ధితో కర్మ చేయి). ఫలితాన్ని ఆశించి కర్మలు చేసేవారు దీనులు (అభాగ్యులు).
వ్యాఖ్య: –
ఇక్కడ ‘ధనంజయ’ అనే పదం వరుసగా రెండు శ్లోకాలలో అర్జునుని సంబోధించడానికి ఉపయోగించబడింది. దీనర్థం — ఓ అర్జునా! నువ్వు భౌతిక సంపదనే కాదు, జ్ఞానసంపదను మరియు యోగసంపదను కూడా జయించు — అని సూచిస్తోంది.
భగవద్గీతలో ముందు ముందు వచ్చే అధ్యాయాల్లో ‘బుద్ధియోగం’ అనే పదాన్ని ‘జ్ఞానయోగం’ అనే అర్థంలో వాడారు. కానీ ఇక్కడ మాత్రం ఆ పదాన్ని ‘సమభావంతో చేసే నిష్కామ కర్మయోగం’ (ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేసే పని) అనే అర్థంలో వాడారు.
రెండు రకాల కర్మల (పనుల) మధ్య తేడా:
- కామ్య కర్మ: కోరికలతో చేసే పనులు. ఇవి మనల్ని మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టేలా, చనిపోయేలా చేస్తాయి (జనన మరణ చక్రంలో బంధిస్తాయి).
- నిష్కామ కర్మ: ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేసే పనులు. ఇవి మనసును శుద్ధి చేసి మోక్షాన్ని ఇస్తాయి.
కాబట్టి ఈ రెండింటికీ అసలు పొంతన లేదు. కోరికలతో చేసే పని (కామ్య కర్మ) చాలా తక్కువ స్థాయిది. కేవలం ఫలితాన్ని ఆశించి పనులు చేసేవారు చాలా దయనీయమైన స్థితిలో ఉన్నవారు, అల్పులు. వారిని గీతలో ‘కృపణులు’ అన్నారు. అలాంటి వారు చావు పుట్టుకలు అనే ఈ సంసార ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోతూనే ఉంటారు. అలాంటి దీనస్థితిని ఎవరూ తెచ్చుకోకూడదని భగవంతుడు హెచ్చరిస్తున్నాడు. మనిషిగా పుట్టి, దేవుడిచ్చిన గొప్ప తెలివితేటలను (బుద్ధిని) వృధా చేసుకుని, కేవలం సుఖభోగాల కోసం ఆశపడుతూ బతకడం చాలా బాధాకరం.
అందుకే ఆ దీనత్వాన్ని వదిలేసి, ‘బుద్ధిని శరణు కోరు (బుద్ధౌ శరణమన్విచ్ఛ)’ అని భగవంతుడు చెప్పినట్లుగా నడుచుకోవాలి. అంటే:
- కోరికలతో చేసే పనులను వదిలేయాలి.
- తెలివైన వారు లాభనష్టాలను సమానంగా చూస్తూ (సమత్వ బుద్ధి), ఫలితాన్ని ఆశించకుండా పనులు చేయాలి.
- మన బుద్ధిని నిష్కామంగా, సమభావంతో ఉండేలా మార్చుకుని, ఆ వివేకాన్ని నమ్ముకుంటే అదే మనల్ని ఈ జననమరణాల నుంచి గట్టెక్కిస్తుందని భగవంతుడు ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నారు.