శ్రేయాన్ స్వధర్మో విగుణః
పరధర్మాత్ స్వనుష్ఠితాత్ ।
స్వధర్మే నిధనం శ్రేయః
పరధర్మో భయావహః ॥
శ్రేయాన్, స్వధర్మః, విగుణః, పరధర్మాత్, స్వనుష్ఠితాత్,
స్వధర్మే, నిధనమ్, శ్రేయః, పరధర్మః, భయావహః.
స్వనుష్ఠితాత్ = చక్కగా అనుష్ఠింపబడిన; పరధర్మాత్ = పరధర్మం కంటే; విగుణః = అపూర్ణమైన; స్వధర్మః = స్వధర్మం; శ్రేయాన్ = శ్రేష్ఠం; స్వధర్మే = తన వర్ణానికి, ఆశ్రమానికి విహితమైన కర్మలో; నిధనమ్ = మరణం; శ్రేయః = కల్యాణకరం; పరధర్మః = ఇతరుల ధర్మం; భయావహః = భయదాయకం.
తా ॥ చక్కగా ఆచరించిన పరధర్మం కంటే, గుణము లేకపోయినా తన స్వధర్మాన్ని ఆచరించడమే శ్రేయస్కరం. స్వధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ మరణించినా మేలే కానీ, పరధర్మం భయంకరమైనది.
(గీత. 18–45, 48 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
అర్జునుడు క్షత్రియుడు కాబట్టి, యుద్ధం చేయడం అతని బాధ్యత (ధర్మం). దాన్ని వదిలేసి వేరే వాళ్ళ ధర్మాన్ని పాటించడం మంచిది కాదు. తన ధర్మమైన యుద్ధం చేస్తూ మరణించినా అతనికి మంచే జరుగుతుంది (పుణ్యలోకాలు వస్తాయి). కానీ ఇతరుల ధర్మాన్ని ఆచరించడం మాత్రం ప్రమాదకరం.
ఈ శ్లోకానికి సాధారణ అర్థమే కాకుండా, మరొక అద్భుతమైన ఆధ్యాత్మిక అర్థం కూడా ఉంది.
- స్వధర్మం: అంటే “ఆత్మకు సంబంధించిన ధర్మం”. (ఆత్మజ్ఞానం కోసం, మోక్షం కోసం చేసే సాధనలు, పూజలు, ధ్యానం మొదలైనవి).
- పరధర్మం: అంటే “బయట కనిపించే ప్రపంచానికి సంబంధించిన ధర్మం”. (భోగాలు, శబ్దస్పర్శాది సుఖాలు, ఆడంబరాలు).
మాయ మనల్ని రకరకాలుగా మోసం చేస్తూ ఉంటుంది. ఆత్మకు సంబంధించిన మంచి పనులు (సాధనలు) మొదట్లో చాలా కష్టంగా (విగుణంగా), ఏమాత్రం ఆకర్షణ లేకుండా ఉండేలా మాయ భ్రమింపజేస్తుంది. ప్రాపంచిక సుఖాలు మాత్రం చాలా ఆకర్షణీయంగా (సుగుణంగా), చాలా సులభంగా దొరికేలా కనిపిస్తాయి.
ఆధ్యాత్మిక సాధనలు మొదట్లో కష్టంగా అనిపించినా సరే వాటిని వదిలేయకూడదు. ప్రాపంచిక సుఖాలు చాలా ఈజీగా దొరుకుతున్నాయి కదా అని వాటి జోలికి వెళ్లకూడదు. ఎందుకంటే అవి మనల్ని దేవుడికి దూరం చేసి, నరకంలో పడేస్తాయి. అవి చాలా ప్రమాదకరమైనవి. సాధకుడు చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. ఒకవేళ ఈ ఆత్మధర్మాన్ని (సాధనను) పాటిస్తున్నప్పుడు మధ్యలో మరణం సంభవించినా సరే.. అది మనకు మంచే (శ్రేయస్కరమే). కష్టాలు వచ్చినా అవి మన మంచికే అనుకోవాలి.ఎంత కష్టంగా అనిపించినా సరే, గట్టి పట్టుదలతో, ధైర్యంతో సాధన కొనసాగిస్తే.. త్వరలోనే పరమానందాన్ని పొందుతారు. కాబట్టి, “పైకి కష్టంగా కనిపించినా సరే మంచి మార్గాన్ని (స్వధర్మాన్ని) వదలొద్దు, పైకి సుఖంగా కనిపించినా సరే చెడు మార్గాన్ని (పరధర్మాన్ని/దృశ్య ప్రపంచాన్ని) నమ్మొద్దు” అని భగవంతుడు హెచ్చరిస్తున్నారు. సాధన చేసేటప్పుడు కష్టాలు వచ్చినప్పుడు, ఇలాంటి ధైర్యాన్నిచ్చే మాటలను గుర్తుచేసుకుంటూ ముందుకు సాగాలి.