శ్రీభగవానువాచ :
ఇదం శరీరం కౌంతేయ
క్షేత్రమిత్యభిధీయతే ।
ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః
క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః ॥
ఇదమ్, శరీరమ్, కౌంతేయ, క్షేత్రమ్, ఇతి, అభిధీయతే,
ఏతత్, యః, వేత్తి, తమ్, ప్రాహుః, క్షేత్రజ్ఞః, ఇతి, తద్విదః.
కౌంతేయ = కుంతీపుత్రా; ఇదమ్ = ఈ; శరీరమ్ = భోగాయతనమైన దేహం; క్షేత్రమ్ = క్షేత్రం; ఇతి = అని; అభిధీయతే = చెప్పబడుతుంది; యః = ఎవడు; ఏతత్ = దీనిని; వేత్తి = తెలుసుకొంటున్నాడో; తద్విదః = క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ వేత్తలు; తమ్ = వానిని; క్షేత్రజ్ఞః = క్షేత్రజ్ఞుడు; ఇతి = అని; ప్రాహుః = అంటారు.
తా ॥ శ్రీ కృష్ణ భగవానుడు పలికెను: ఓ కౌంతేయా! ఈ శరీరమే ‘క్షేత్రము’ అని పిలవబడుతుంది. ఈ శరీరాన్ని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారిని జ్ఞానులు ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అని పిలుస్తారు.
వ్యాఖ్య:-
1. క్షేత్రం (శరీరం) అంటే ఏమిటి?
- క్షేత్రం అంటే పొలం: పంటలు బాగా పండటానికి, ఫలాలు ఇవ్వడానికి భూమి ఎలాగైతే ఆధారంగా ఉంటుందో, అలాగే మనలోని ‘జ్ఞానం’ అనే విత్తనం పెరిగి, చివరికి ‘మోక్షం’ అనే పండును ఇవ్వడానికి ఈ శరీరం ఆధారంగా ఉంటుంది.
- సాధనకు ఆధారం: మనం ఏ మంచి పనులు (సాధనలు) చేయాలన్నా ఈ శరీరంతోనే చేయాలి. ధర్మానికి, జ్ఞానానికి ఇది ఒక పొలం లాంటిది కాబట్టి ఈ శరీరాన్ని ‘క్షేత్రం’ అని పిలిచారు.
2. క్షేత్రజ్ఞుడు (ఆత్మ) అంటే ఎవరు?
- తెలుసుకునేవాడు: శరీరం జడమైనది (స్వతహాగా దానికి తెలివి ఉండదు). దీనిని ఒక చైతన్య శక్తి నడిపిస్తూ, తెలుసుకుంటూ ఉంటుంది. ఆ శక్తినే ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అంటారు. అతడే మనలోని ఆత్మ.
- లక్షణాలు: క్షేత్రజ్ఞుడు ఈ శరీరానికి, ఇంద్రియాలకు కేవలం సాక్షిగా ఉంటాడు (చూస్తూ ఉంటాడు). అతనికి మార్పులు ఉండవు, నాశనం లేదు. అతడు జ్ఞాన స్వరూపుడు.
- చైతన్యం: జడమైన వస్తువు (శరీరం) మరొక జడమైన వస్తువును తెలుసుకోలేదు. కేవలం తెలివి (ప్రజ్ఞ) ఉన్నది మాత్రమే తెలుసుకోగలదు. ఆ ప్రజ్ఞే క్షేత్రజ్ఞుడు.
3. శరీరం వేరు – ఆత్మ వేరు (ముఖ్యమైన పోలిక)
- పొలాన్ని చూసే రైతు, పొలం కంటే ఎలాగైతే వేరుగా ఉంటాడో… శరీరాన్ని చూసే ఆత్మ (క్షేత్రజ్ఞుడు) కూడా శరీరం కంటే వేరుగానే ఉంటాడు.
- ఆత్మ ఈ శరీరంలో ఉన్నప్పటికీ, దానికి సాక్షిగానే ఉంటుంది. మెలకువగా ఉన్నప్పుడు, కలలో, గాఢ నిద్రలో… ఇలా అన్ని స్థితులలోనూ ఆత్మ మేల్కొనే ఉండి అన్నింటినీ గమనిస్తూ ఉంటుంది.