న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ
కుశలే నానుషజ్జతే ।
త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో
మేధావీ ఛిన్నసంశయః ॥
న, ద్వేష్టి, అకుశలమ్, కర్మ, కుశలే, న, అనుషజ్జతే,
త్యాగీ, సత్త్వసమావిష్టః, మేధావీ, ఛిన్నసంశయః.
సత్త్వ సమావిష్టః = సత్త్వగుణవిశిష్టుడూ; ఛిన్న సంశయః = అవిద్యాకృతములైన సంశయాలు లేనివాడూ; మేధావీ = ఆత్మజ్ఞానీ; త్యాగీ = ఆసక్తిని, ఫలాన్ని త్యజించినవాడూ అయిన వ్యక్తి; అకుశలమ్ = అశుభమూ, కామ్యమూ అయిన; కర్మ = కర్మను; న ద్వేష్టి = ద్వేషించడు; కుశలే = శుభమైన నిత్యకర్మలో; న అనుషజ్జతే = ఆసక్తుడు కాడు.
తా ॥ సాత్త్విక గుణంతో నిండినవాడు, స్థిరమైన బుద్ధి గలవాడు, సందేహాలు లేనివాడు అయిన త్యాగి… తనకు నచ్చని పని ఎదురైనప్పుడు ద్వేషించడు, నచ్చిన పని ఎదురైనప్పుడు ఆసక్తి పెంచుకోడు. అతడు రెండింటినీ సమానంగా చూస్తాడు.
(గీత : 5-13 చూ.)
వ్యాఖ్య: –
ఈ శ్లోకంలో ‘సాత్విక త్యాగి’ (సత్వగుణం కలిగిన త్యాగి) యొక్క మానసిక స్థితి ఎలా ఉంటుందో వివరిస్తున్నారు.
1. సమభావం (Neutral Mindset): సాత్విక త్యాగికి సుఖ-దుఃఖాలు, ఇష్ట-అయిష్టాలు వంటి ద్వంద్వాలలో సమానమైన బుద్ధి ఉంటుంది. అతడు దేనినీ ద్వేషించడు, అలాగని దేనిమీదా అతిగా ఆశ పెంచుకుని అందులో ఇరుక్కుపోడు. అతనికి రాగద్వేషాలు ఉండవు.
2. తటస్థ వైఖరి: ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మమైన విషయం గమనించాలి. “అతడు అశుభ కర్మలను (ఇష్టం లేని పనులను) లేదా కామ్య కర్మలను (కోరికతో చేసే పనులను) ద్వేషించడు” అని చెప్పారు. ద్వేషించడు అంటే వాటిని ప్రేమిస్తాడని లేదా చేస్తాడని అర్థం కాదు.
- అతడు ఒక ‘జీవన్ముక్తుడి’ లాగా (జ్ఞానిలాగా) వాటి పట్ల తటస్థంగా (Neutral) ఉంటాడు.
- అంటే ఆ చెడ్డ పనులను తాను చేయడు, కానీ ఎవరైనా చేస్తున్నా వారిని ద్వేషించడు.
3. కర్మ చేసే విధానం: అతడు కేవలం మంచి పనులను, నిష్కామ కర్మలనే ఆచరిస్తాడు. అయితే, ఆ మంచి పనులు చేస్తున్నప్పుడు కూడా.. “ఇది నేను చేస్తున్నాను” అనే అహంకారం కానీ, “ఇది నాది” అనే మమకారం (సంగం) కానీ లేకుండా నిర్లిప్తంగా చేస్తాడు.