BG 14.12 లోభః ప్రవృత్తిరారంభః

లోభః ప్రవృత్తిరారంభః
కర్మణామశమః స్పృహా ।
రజస్యేతాని జాయంతే
వివృద్ధే భరతర్షభ ॥

లోభః, ప్రవృత్తిః, ఆరంభః, కర్మణామ్​, అశమః, స్పృహా,
రజసి, ఏతాని, జాయంతే, వివృద్ధే, భరత ఋషభ.

భరత ఋషభః = భరతశ్రేష్ఠా; రజసి = రజోగుణం; వివృద్ధే = వృద్ధి పొందినప్పుడు; లోభః ప్రవృత్తిః = లోభాన్నీ, పూనికనూ; కర్మణామ్​ ఆరంభః = పనులను మొదలుపెట్టడమూ; అశమః = అశాంతి; స్పృహా = కర్మకాంక్ష; ఏతాని = ఇవి; జాయంతే = పుడుతున్నాయి;

తా ॥ ఓ భరతశ్రేష్ఠా! మనిషిలో అత్యాశ, నిరంతరం ఏదో ఒక పని చేయాలనే ధోరణి, స్వప్రయోజనం కోసం పనులు మొదలుపెట్టడం, మనశ్శాంతి లేకపోవడం మరియు కోరికలు… ఇవన్నీ రజో గుణం పెరిగినప్పుడు కనిపిస్తాయి.

వ్యాఖ్య:-

రజోగుణం పెరిగినప్పుడు మనిషి అనవసరమైన పనులను, వ్యవహారాలను నెత్తిమీద వేసుకుంటాడు. దీనివల్ల అతనికి మనశ్శాంతి ఉండదు. ఎప్పుడూ ఏదో ఒక పనిలో మునిగి తేలుతుంటాడే (ప్రవృత్తి) తప్ప, కాసేపు ఆగి లోపల చూసుకుందాం (నివృత్తి) అనే ఆలోచన రాదు.

వారి ప్రవర్తన ఎలా ఉంటుంది?

• ఆహారం: కారం, మసాలాలు ఎక్కువగా ఉండే రాజస ఆహారాన్ని ఇష్టపడతారు.
• మాట & నడక: వారి నడకలో హడావిడి, మాటల్లో ఆవేశం కనిపిస్తుంది.
• మనస్సు: హృదయంలో ఎప్పుడూ అనేక రకాల కోరికలు తిరుగుతూనే ఉంటాయి. ఇంద్రియ నిగ్రహం (Self-control) అస్సలు ఉండదు.

ఇంతకుముందు సత్త్వగుణాన్ని పండిన పండుతో పోల్చాం కదా! ఈ రజోగుణాన్ని పక్వానికి రాని, ఇంకా పుల్లగా ఉన్న పచ్చి మామిడికాయతో పోల్చవచ్చు.

రజోగుణానికి రామాయణంలోని రావణాసురుడిని ఉదాహరణగా చెప్పుకోవచ్చు.

రజోగుణం ఉన్నవారికి శాంతి ఉండదని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పారు. కాబట్టి, మనకు నిజమైన శాంతి కావాలంటే, మన హృదయం నుండి ఈ రజోగుణాన్ని (అనవసరమైన ఆరాటం, కోరికలను) తగ్గించుకోవడమే ఏకైక మార్గం.