సంజయ ఉవాచ :
తం తథా కృపయావిష్టం
అశ్రుపూర్ణాకులేక్షణమ్ ।
విషీదంతమిదం వాక్యం
ఉవాచ మధుసూదనః ॥ (2.1)
శ్రీ భగవానువాచ :
కుతస్త్వా కశ్మలమిదం
విషమే సముపస్థితమ్ ।
అనార్యజుష్టమస్వర్గ్యం
అకీర్తికరమర్జున ॥ (2.2)
క్లైబ్యం మాస్మ గమః పార్థ
నైతత్త్వయ్యుపపద్యతే ।
క్షుద్రం హృదయదౌర్బల్యం
త్యక్త్వోత్తిష్ఠ పరంతప ॥ (2.3)
అర్జున ఉవాచ :
కథం భీష్మమహం సంఖ్యే
ద్రోణం చ మధుసూదన ।
ఇషుభిః ప్రతియోత్స్యామి
పూజార్హావరిసూదన ॥ (2.4)
గురూనహత్వా హి మహానుభావాన్
శ్రేయో భోక్తుం భైక్ష్యమహీహ లోకే ।
హత్వార్థకామాంస్తు గురూనిహైవ
భుంజీయ భోగాన్ రుధిరప్రదిగ్ధాన్ ॥ (2.5)
న చైతద్విద్మః కతరన్నో గరీయో
యద్వా జయేమ యది వా నో జయేయుః ।
యానేవ హత్వా న జిజీవిషామః
తేఽవస్థితాః ప్రముఖే ధార్తరాష్ట్రాః ॥ (2.6)
కార్పణ్యదోషోపహతస్వభావః
పృచ్ఛామి త్వాం ధర్మసమ్మూఢచేతాః ।
యచ్ఛ్రేయః స్యాన్నిశ్చితం బ్రూహి తన్మే
శిష్యస్తేఽహం శాధి మాం త్వాం ప్రపన్నమ్ ॥ (2.7)
న హి ప్రపశ్యామి మమాపనుద్యాత్
యచ్ఛోకముచ్ఛోషణమింద్రియాణామ్ ।
అవాప్య భూమావసపత్నమృద్ధం
రాజ్యం సురాణామపి చాధిపత్యమ్ ॥ (2.8)
సంజయ ఉవాచ :
ఏవముక్త్వా హృషీకేశం
గుడాకేశః పరంతపః ।
న యోత్స్య ఇతి గోవిందం
ఉక్త్వా తూష్ణీం బభూవ హ ॥ (2.9)
తమువాచ హృషీకేశః
ప్రహసన్నివ భారత ।
సేనయోరుభయోర్మధ్యే
విషీదంతమిదం వచః ॥ (2.10)
శ్రీ భగవానువాచ :
అశోచ్యానన్వశోచస్త్వం
ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ భాషసే ।
గతాసూనగతాసూంశ్చ
నానుశోచంతి పండితాః ॥ (2.11)
న త్వేవాహం జాతు నాసం
న త్వం నేమే జనాధిపాః ।
న చైవ న భవిష్యామః
సర్వే వయమతః పరమ్ ॥ (2.12)
దేహినోఽస్మిన్ యథా దేహే
కౌమారం యౌవనం జరా ।
తథా దేహాంతరప్రాప్తిః
ధీరస్తత్ర న ముహ్యతి ॥ (2.13)
మాత్రాస్పర్శాస్తు కౌంతేయ
శీతోష్ణసుఖదుఃఖదాః ।
ఆగమాపాయినోఽనిత్యాః
తాంస్తితిక్షస్వ భారత ॥ (2.14)
యం హి న వ్యథయంత్యేతే
పురుషం పురుషర్షభ ।
సమదుఃఖసుఖం ధీరం
సోఽమృతత్వాయ కల్పతే ॥ (2.15)
నాసతో విద్యతే భావో
నాభావో విద్యతే సతః ।
ఉభయోరపి దృష్టోఽంతః
త్వనయోస్తత్త్వదర్శిభిః ॥ (2.16)
అవినాశి తు తద్విద్ధి
యేన సర్వమిదం తతమ్ ।
వినాశమవ్యయస్యాస్య
న కశ్చిత్కర్తుమర్హతి ॥ (2.17)
అంతవంత ఇమే దేహా
నిత్యస్యోక్తాః శరీరిణః ।
అనాశినోఽప్రమేయస్య
తస్మాద్యుధ్యస్వ భారత ॥ (2.18)
య ఏనం వేత్తి హంతారం
యశ్చైనం మన్యతే హతమ్ ।
ఉభౌ తౌ న విజానీతో
నాయం హంతి న హన్యతే ॥ (2.19)
న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిత్
నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః ।
అజో నిత్యః శాశ్వతోఽయం పురాణో
న హన్యతే హన్యమానే శరీరే ॥ (2.20)
వేదావినాశినం నిత్యం
య ఏనమజమవ్యయమ్ ।
కథం స పురుషః పార్థ
కం ఘాతయతి హంతి కమ్ ॥ (2.21)
వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ
నవాని గృహ్ణాతి నరోఽపరాణి ।
తథా శరీరాణి విహాయ జీర్ణాని
అన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ ॥ (2.22)
నైనం ఛిందంతి శస్త్రాణి
నైనం దహతి పావకః ।
న చైనం క్లేదయంత్యాపో
న శోషయతి మారుతః ॥ (2.23)
అచ్ఛేద్యోఽయమదాహ్యోఽయం
అక్లేద్యోఽశోష్య ఏవ చ ।
నిత్యః సర్వగతః స్థాణుః
అచలోఽయం సనాతనః ॥ (2.24)
అవ్యక్తోఽయమచింత్యోఽయం
అవికార్యోఽయముచ్యతే ।
తస్మాదేవం విదిత్వైనం
నానుశోచితుమర్హసి ॥ (2.25)
అథ చైనం నిత్యజాతం
నిత్యం వా మన్యసే మృతమ్ ।
తథాపి త్వం మహాబాహో
నైవం శోచితుమర్హసి ॥ (2.26)
జాతస్య హి ధ్రువో మృత్యుః
ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ ।
తస్మాదపరిహార్యేఽర్థే
న త్వం శోచితుమర్హసి ॥ (2.27)
అవ్యక్తాదీని భూతాని
వ్యక్తమధ్యాని భారత ।
అవ్యక్తనిధనాన్యేవ
తత్ర కా పరిదేవనా ॥ (2.28)
ఆశ్చర్యవత్పశ్యతి కశ్చిదేనం
ఆశ్చర్యవద్వదతి తథైవ చాన్యః ।
ఆశ్చర్యవచ్చైనమన్యః శృణోతి
శ్రుత్వాప్యేనం వేద న చైవ కశ్చిత్ ॥ (2.29)
దేహీ నిత్యమవధ్యోఽయం
దేహే సర్వస్య భారత ।
తస్మాత్సర్వాణి భూతాని
న త్వం శోచితుమర్హసి ॥ (2.30)
స్వధర్మమపి చావేక్ష్య
న వికంపితుమర్హసి ।
ధర్మ్యాద్ధి యుద్ధాచ్ఛ్రేయోఽన్యత్
క్షత్రియస్య న విద్యతే ॥ (2.31)
యదృచ్ఛయా చోపపన్నం
స్వర్గద్వారమపావృతమ్ ।
సుఖీనః క్షత్రియాః పార్థ
లభంతే యుద్ధమీదృశమ్ ॥ (2.32)
అథ చేత్త్వమిమం ధర్మ్యం
సంగ్రామం న కరిష్యసి ।
తతః స్వధర్మం కీర్తిం చ
హిత్వా పాపమవాప్స్యసి ॥ (2.33)
అకీర్తించాపి భూతాని
కథయిష్యంతి తేఽవ్యయామ్ ।
సంభావితస్య చాకీర్తిః
మరణాదతిరిచ్యతే ॥ (2.34)
భయాద్రణాదుపరతం
మంస్యంతే త్వాం మహారథాః ।
యేషాం చ త్వం బహుమతో
భూత్వా యాస్యసి లాఘవమ్ ॥ (2.35)
అవాచ్యవాదాంశ్చ బహూన్
వదిష్యంతి తవాహితాః ।
నిందంతస్తవ సామర్థ్యం
తతో దుఃఖతరం ను కిమ్ ॥ (2.36)
హతో వా ప్రాప్స్యసి స్వర్గం
జిత్వా వా భోక్ష్యసే మహీమ్ ।
తస్మాదుత్తిష్ఠ కౌంతేయ
యుద్ధాయ కృతనిశ్చయః ॥ (2.37)
సుఖదుఃఖే సమే కృత్వా
లాభాలాభౌ జయాజయౌ ।
తతో యుద్ధాయ యుజ్యస్వ
నైవం పాపమవాప్స్యసి ॥ (2.38)
ఏషా తేఽభిహితా సాంఖ్యే
బుద్ధిర్యోగే త్విమాం శృణు ।
బుద్ధ్యా యుక్తో యయా పార్థ
కర్మబంధం ప్రహాస్యసి ॥ (2.39)
నేహాభిక్రమనాశోఽస్తి
ప్రత్యవాయో న విద్యతే ।
స్వల్పమప్యస్య ధర్మస్య
త్రాయతే మహతో భయాత్ ॥ (2.40)
వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః
ఏకేహ కురునందన ।
బహుశాఖా హ్యనంతాశ్చ
బుద్ధయోఽవ్యవసాయినామ్ ॥ (2.41)
యామిమాం పుష్పితాం వాచం
ప్రవదంత్యవిపశ్చితః ।
వేదవాదరతాః పార్థ
నాన్యదస్తీతివాదినః ॥
కామాత్మానః స్వర్గపరా
జన్మకర్మఫలప్రదామ్ ।
క్రియావిశేషబహుళాం
భోగైశ్వర్యగతిం ప్రతి ॥
భోగైశ్వర్యప్రసక్తానాం
తయాపహృతచేతసామ్ ।
వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః
సమాధౌ న విధీయతే ॥ (2.42-44)
త్రైగుణ్యవిషయా వేదా
నిస్త్రైగుణ్యో భవార్జున ।
నిర్ద్వంద్వో నిత్యసత్త్వస్థో
నిర్యోగక్షేమ ఆత్మవాన్ ॥ (2.45)
యావానర్థ ఉదపానే
సర్వతః సంప్లుతోదకే ।
తావాన్ సర్వేషు వేదేషు
బ్రాహ్మణస్య విజానతః ॥ (2.46)
కర్మణ్యేవాధికారస్తే
మా ఫలేషు కదాచన ।
మా కర్మఫలహేతుర్భూః
మా తే సంగోఽస్త్వకర్మణి ॥ (2.47)
యోగస్థః కురు కర్మాణి
సంగం త్యక్త్వా ధనంజయ ।
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః సమో భూత్వా
సమత్వం యోగ ఉచ్యతే ॥ (2.48)
దూరేణ హ్యవరం కర్మ
బుద్ధియోగాద్ధనంజయ ।
బుద్ధౌ శరణమన్విచ్ఛ
కృపాణాః ఫలహేతవః ॥ (2.49)
బుద్ధియుక్తో జహాతీహ
ఉభే సుకృతదుష్కృతే ।
తస్మాద్యోగాయ యుజ్యస్వ
యోగః కర్మసు కౌశలమ్ ॥ (2.50)
కర్మజం బుద్ధియుక్తా హి
ఫలం త్యక్త్వా మనీషిణః ।
జన్మబంధవినిర్ముక్తాః
పదం గచ్ఛంత్యనామయమ్ ॥ (2.51)
యదా తే మోహకలిలం
బుద్ధిర్వ్యతితరిష్యతి ।
తదా గంతాసి నిర్వేదం
శ్రోతవ్యస్య శ్రుతస్య చ ॥ (2.52)
శ్రుతివిప్రతిపన్నా తే
యదా స్థాస్యతి నిశ్చలా ।
సమాధావచలా బుద్ధిః
తదా యోగమవాప్స్యసి ॥ (2.53)
అర్జున ఉవాచ :
స్థితప్రజ్ఞస్య కా భాషా
సమాధిస్థస్య కేశవ ।
స్థితధీః కిం ప్రభాషేత
కిమాసీత వ్రజేత కిమ్ ॥ (2.54)
శ్రీ భగవానువాచ :
ప్రజహాతి యదా కామాన్
సర్వాన్ పార్థ మనోగతాన్ ।
ఆత్మన్యేవాత్మనా తుష్టః
స్థితప్రజ్ఞస్తదోచ్యతే ॥ (2.55)
దుఃఖేష్వనుద్విగ్నమనాః
సుఖేషు విగతస్పృహః ।
వీతరాగభయక్రోధః
స్థితధీర్మునిరుచ్యతే ॥ (2.56)
యస్సర్వత్రానభిస్నేహః
తత్తత్ప్రాప్య శుభాశుభమ్ ।
నాభినందతి న ద్వేష్టి
తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ (2.57)
యదా సంహరతే చాయం
కూర్మోఽంగానీవ సర్వశః ।
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యః
తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ (2.58)
విషయా వినివర్తంతే
నిరాహారస్య దేహినః ।
రసవర్జం రసోఽప్యస్య
పరం దృష్ట్వా నివర్తతే ॥ (2.59)
యతతో హ్యపి కౌంతేయ
పురుషస్య విపశ్చితః ।
ఇంద్రియాణి ప్రమాథీని
హరంతి ప్రసభం మనః ॥ (2.60)
తాని సర్వాణి సంయమ్య
యుక్త ఆసీత మత్పరః ।
వశే హి యస్యేంద్రియాణి
తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ (2.61)
ధ్యాయతో విషయాన్ పుర్సః
సంగస్తేషూపజాయతే ।
సంగాత్సంజాయతే కామః
కామాత్ క్రోధోఽభిజాయతే ॥
క్రోధాద్భవతి సమ్మోహః
సమ్మోహాత్ స్మృతివిభ్రమః ।
స్మృతిభ్రంశాద్బుద్ధినాశో
బుద్ధినాశాత్ ప్రణశ్యతి ॥ (2.62-63)
రాగద్వేషవియుక్తైస్తు
విషయానింద్రియైశ్చరన్ ।
ఆత్మవశ్యైర్విధేయాత్మా
ప్రసాదమధిగచ్ఛతి ॥ (2.64)
ప్రసాదే సర్వదుఃఖానాం
హానిరస్యోపజాయతే ।
ప్రసన్నచేతసో హ్యాశు
బుద్ధిః పర్యవతిష్ఠతే ॥ (2.65)
నాస్తి బుద్ధిరయుక్తస్య
న చాయుక్తస్య భావనా ।
న చా భావయతశ్శాంతిః
అశాంతస్య కుతః సుఖమ్ ॥ (2.66)
ఇంద్రియాణాం హి చరతాం
యన్మనోఽను విధీయతే ।
తదస్య హరతి ప్రజ్ఞాం
వాయుర్నావమివాంభసి ॥ (2.67)
తస్మాద్యస్య మహాబాహో
నిగృహీతాని సర్వశః ।
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యః
తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ (2.68)
యా నిశా సర్వభూతానాం
తస్యాం జాగర్తి సంయమీ ।
యస్యాం జాగ్రతి భూతాని
సా నిశా పశ్యతో మునేః ॥ (2.69)
ఆపూర్యమాణమచలప్రతిష్ఠం
సముద్రమాపః ప్రవిశంతి యద్వత్ ।
తద్వత్కామా యం ప్రవిశంతి సర్వే
స శాంతిమాప్నోతి న కామకామీ ॥ (2.70)
విహాయ కామాన్ యస్సర్వాన్
పుమాంశ్చరతి నిస్పృహః ।
నిర్మమో నిరహంకారః
స శాంతిమధిగచ్ఛతి ॥ (2.71)
ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిః పార్థ
నైనాం ప్రాప్య విముహ్యతి ।
స్థిత్వాఽస్యామంతకాలేఽపి
బ్రహ్మనిర్వాణమృచ్ఛతి ॥ (2.72)