- అర్జునుడు పలికెను: కృష్ణా! శాస్త్ర విధులను వదిలిపెట్టి, కేవలం తమకున్న శ్రద్ధతో పూజలు చేసే వారి స్థితి ఏది? అది సత్త్వమా, రజస్సా లేక తమస్సా? (17.1)
- శ్రీ కృష్ణ భగవానుడు పలికెను: మనుషుల స్వభావాన్ని బట్టి వారి శ్రద్ధ మూడు రకాలుగా ఉంటుంది – సాత్త్విక, రాజస మరియు తామస. (17.2)
- ఓ భారతా! ప్రతి వ్యక్తి తన మనస్సులోని సంస్కారాన్ని బట్టి ఒక శ్రద్ధను కలిగి ఉంటాడు. “మనిషి ఏ విధమైన శ్రద్ధ కలిగి ఉంటాడో, అతడు అటువంటి వాడే అవుతాడు” (17.3)
- సాత్త్విక గుణం కలవారు దేవతలను పూజిస్తారు. రాజస గుణం కలవారు యక్షులను, రాక్షసులను పూజిస్తారు. తామస గుణం కలవారు ప్రేతాలను, భూతగణాలను ఆరాధిస్తారు. (17.4)
- శాస్త్రాలలో చెప్పబడని విధంగా, లోకాన్ని భయపెట్టే లేదా ఆశ్చర్యపరిచే భయంకరమైన తపస్సులను ఎవరైతే చేస్తారో, అలాగే దంభము, అహంకారము, కామము, రాగము మరియు బలగర్వంతో కూడి ఉంటారో…అటువంటి వివేకశూన్యులు, తమ శరీరంలోని పంచభూతాలను కృశింపజేస్తూ, తద్వారా అదే దేహంలో అంతర్యామిగా ఉన్న నన్ను కూడా కష్టపెడుతున్నారు. అటువంటి వారు రాక్షస స్వభావం కలవారని తెలుసుకో. (17.5-6)
- ప్రతి మనిషికి ఇష్టమైన ఆహారము మూడు రకాలుగా ఉంటుంది. అలాగే యజ్ఞము, తపస్సు, దానము కూడా మూడు రకాలుగా ఉంటాయి. వాటి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని ఇప్పుడు నా నుండి విను. (17.7)
- ఆయువును, ఉత్సాహాన్ని, బలాన్ని, ఆరోగ్యాన్ని, సుఖాన్ని, ప్రీతిని పెంచే ఆహారం సాత్త్వికమైనది. ఇవి రుచిగా, మృదువుగా, శరీరంలో ఎక్కువ కాలం శక్తిని ఇచ్చేవిగా, మనస్సుకు హాయినిచ్చేవిగా ఉంటాయి. (17.8)
- చేదు, పులుపు, ఉప్పు, మిక్కిలి వేడి, కారం, ఎండిపోయినవి, మంట పుట్టించేవి… ఇటువంటి ఆహారాలు రాజస గుణం కలవారికి ఇష్టం. ఇవి దుఃఖాన్ని, శోకాన్ని, రోగాలను కలిగిస్తాయి. (17.9)
- వండిన తర్వాత ఒక జాము నిలువ ఉండి చల్లారినది, రుచి లేనిది, కుళ్ళిన వాసన వచ్చేది, నిల్వ ఉన్నది, ఎంగిలిది, అపవిత్రమైనది అయిన ఆహారం తామస గుణం కలవారికి ఇష్టం. (17.10)
- ఫలాపేక్ష లేకుండా, శాస్త్ర విధిని అనుసరించి, “యజ్ఞం చేయడం నా కర్తవ్యం” అనే నిశ్చయంతో చేసే యజ్ఞం సాత్త్వికమైనది. (17.11)
- ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఫలాన్ని ఆశించి గానీ, లేదా ఇతరుల ముందు గొప్పలు చెప్పుకోవడానికి చేసే యజ్ఞం రాజసమైనది. (17.12)
- శాస్త్ర విధి లేనిది, అన్నదానం చేయనిది, మంత్రం మరియు దక్షిణ లేనిది, శ్రద్ధ లేకుండా చేసే యజ్ఞం తామసమైనది. (17.13)
- దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, గురువులు, జ్ఞానులను పూజించడం; బాహ్య-అంతర శుచిని పాటించడం; సరళత, బ్రహ్మచర్యం మరియు అహింసను ఆచరించడం శరీరంతో చేసే తపస్సు. (17.14)
- ఇతరులను ఉద్వేగానికి గురిచేయని మాటలు మాట్లాడటం; సత్యం, ప్రియమైనది, హితమైనది పలకడం; వేదాలను, శాస్త్రాలను నిరంతరం పారాయణం చేయడం మాటతో చేసే తపస్సు. (17.15)
- మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండటం, అందరి పట్ల సౌమ్యభావం కలిగి ఉండటం, మౌనం వహించడం, మనోనిగ్రహం మరియు అంతఃకరణ శుద్ధిని కలిగి ఉండటం మనస్సుతో చేసే తపస్సు. (17.16)
- ఫలాపేక్ష లేని మనుషులు, పరమ శ్రద్ధతో ఏకాగ్రతతో చేసే పైన చెప్పిన మూడు రకాల తపస్సు సాత్త్వికమైనది. (17.17)
- సత్కారం, గౌరవం, పూజల కోసం ఆడంబరంతో చేసే తపస్సు రాజసమైనది. ఇది అస్థిరమైనది మరియు తాత్కాలికమైనది. (17.18)
- మూర్ఖత్వంతో తనను తాను పీడించుకుంటూ గానీ, లేదా ఇతరులను నాశనం చేయడం కోసం చేసే తపస్సు తామసమైనది. (17.19)
- “దానం ఇవ్వడం నా బాధ్యత” అని భావించి, ప్రతిఫలం కోరకుండా, సరైన సమయంలో, సరైన ప్రదేశంలో, అర్హులైన వ్యక్తికి ఇచ్చే దానం సాత్త్వికమైనది. (17.20)
- ఏదైనా ప్రత్యుపకారం ఆశించి గానీ, లేదా స్వర్గాది ఫలితాలను కోరి గానీ, మనసులో ఇష్టం లేకపోయినా కష్టపడుతూ ఇచ్చే దానాన్ని రాజస దానము అంటారు. (17.21)
- సరైన ప్రదేశం కాని చోట, సరైన సమయం కాని వేళలో, అర్హత లేని వారికి, ఇచ్చేవాడిని అవమానిస్తూ లేదా తృణీకరిస్తూ ఇచ్చే దానాన్ని తామస దానము అంటారు. (17.22)
- ‘ఓం’, ‘తత్’, ‘సత్’ అనేవి పరబ్రహ్మను సూచించే మూడు శబ్దాలు. సృష్టి ఆరంభంలో బ్రాహ్మణులు, వేదాలు మరియు యజ్ఞాలు వీటి ద్వారానే నిర్మించబడ్డాయి. (17.23)
- అందువల్లనే, వేదవిదులు శాస్త్రోక్తమైన యజ్ఞ, దాన, తపః క్రియలను ప్రారంభించేటప్పుడు ఎల్లప్పుడూ ‘ఓం’ అనే శబ్దాన్ని ఉచ్చరించి మొదలుపెడతారు. ఇది పరమాత్మను స్మరించుటకు సంకేతం. (17.24)
- మోక్షాన్ని కోరుకునేవారు ఫలాపేక్ష లేకుండా వివిధ యజ్ఞాలను, తపస్సులను, దానాలను ‘తత్’ (అది – అంటే అంతా ఆయనదే) అనే భావంతో నిర్వహిస్తారు. ఇది కర్మ ఫలాన్ని త్యాగం చేయడానికి సంకేతం. (17.25)
- ‘సత్’ అనే పదం ఉనికిని (ఉన్నది), మంచితనాన్ని (సాధు భావం) సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు. అలాగే ఏదైనా మంగళకరమైన కర్మలో కూడా ‘సత్’ శబ్దాన్ని ఉపయోగిస్తారు. (17.26)
- యజ్ఞం, తపస్సు, దానాలలో స్థిరంగా ఉండటాన్ని కూడా ‘సత్’ అంటారు. భగవంతుని కోసం చేసే ఏ పనైనా ‘సత్’ కిందకే వస్తుంది. (17.27)
- ఓ పార్థా! శ్రద్ధ లేకుండా చేసే హోమం, ఇచ్చే దానం, ఆచరించే తపస్సు లేదా మరే ఇతర కర్మ అయినా సరే ‘అసత్’ అని పిలువబడుతుంది. అటువంటి పనుల వల్ల ఇటు ఈ లోకంలో గానీ, అటు పరలోకంలో గానీ ఎటువంటి ప్రయోజనం ఉండదు. (17.28)