శ్రీభగవానువాచ :
పరం భూయః ప్రవక్ష్యామి
జ్ఞానానాం జ్ఞానముత్తమమ్ ।
యద్ జ్ఞాత్వా మునయస్సర్వే
పరాం సిద్ధిమితో గతాః ॥ (14.1)
ఇదం జ్ఞానముపాశ్రిత్య
మమ సాధర్మ్యమాగతాః ।
సర్గేఽపి నోపజాయంతే
ప్రళయే న వ్యథంతి చ ॥ (14.2)
మమ యోనిర్మహద్బ్రహ్మ
తస్మిన్ గర్భం దధామ్యహమ్ ।
సంభవః సర్వభూతానాం
తతో భవతి భారత ॥ (14.3)
సర్వయోనిషు కౌంతేయ
మూర్తయ సంభవంతి యాః ।
తాసాం బ్రహ్మ మహద్యోనిర్
అహం బీజప్రదః పితా ॥ (14.4)
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి
గుణాః ప్రకృతిసంభవాః ।
నిబధ్నంతి మహాబాహో
దేహే దేహినమవ్యయమ్ ॥ (14.5)
తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్
ప్రకాశకమనామయమ్ ।
సుఖసంగేన బధ్నాతి
జ్ఞానసంగేన చానఘ ॥ (14.6)
రజో రాగాత్మకం విద్ధి
తృష్ణాసంగసముద్భవమ్ ।
తన్నిబధ్నాతి కౌంతేయ
కర్మసంగేన దేహినమ్ ॥ (14.7)
తమస్త్వజ్ఞానజం విద్ధి
మోహనం సర్వదేహినామ్ ।
ప్రమాదాలస్యనిద్రాభిః
తన్నిబధ్నాతి భారత ॥ (14.8)
సత్త్వం సుఖే సంజయతి
రజః కర్మణి భారత ।
జ్ఞానమావృత్య తు తమః
ప్రమాదే సంజయత్యుత ॥ (14.9)
రజస్తమశ్చాభిభూయ
సత్త్వం భవతి భారత ।
రజ స్సత్త్వం తమశ్చైవ
తమః సత్త్వం రజస్తథా ॥ (14.10)
సర్వద్వారేషు దేహేఽస్మిన్
ప్రకాశ ఉపజాయతే ।
జ్ఞానం యదా తదా విద్యాత్
వివృద్ధం సత్త్వమిత్యుత ॥ (14.11)
లోభః ప్రవృత్తిరారంభః
కర్మణామశమః స్పృహా ।
రజస్యేతాని జాయంతే
వివృద్ధే భరతర్షభ ॥ (14.12)
అప్రకాశోఽప్రవృత్తిశ్చ
ప్రమాదో మోహ ఏవ చ ।
తమస్యేతాని జాయంతే
వివృద్ధే కురునందన ॥ (14.13)
యదా సత్త్వే ప్రవృద్ధే తు
ప్రలయం యాతి దేహభృత్ ।
తదోత్తమవిదాం లోకాన్
అమలాన్ ప్రతిపద్యతే ॥ (14.14)
రజసి ప్రళయం గత్వా
కర్మసంగిషు జాయతే ।
తథా ప్రలీనస్తమసి
మూఢయోనిషు జాయతే ॥ (14.15)
కర్మణః సుకృతస్యాహుః
సాత్త్వికం నిర్మలం ఫలమ్ ।
రజసస్తు ఫలం దుఃఖం
అజ్ఞానం తమసః ఫలమ్ ॥ (14.16)
సత్త్వాత్ సంజాయతే జ్ఞానం
రజసో లోభ ఏవ చ ।
ప్రమాదమోహౌ తమసో
భవతోఽజ్ఞానమేవ చ ॥ (14.17)
ఊర్ధ్వం గచ్ఛంతి సత్త్వస్థా
మధ్యే తిష్ఠంతి రాజసాః ।
జఘన్యగుణవృత్తిస్థా
అధో గచ్ఛంతి తామసాః ॥ (14.18)
నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారం
యదా ద్రష్టానుపశ్యతి ।
గుణేభ్యశ్చ పరం వేత్తి
మద్భావం సోఽధిగచ్ఛతి ॥ (14.19)
గుణానేతానతీత్య త్రీన్
దేహీ దేహసముద్భవాన్ ।
జన్మమృత్యుజరాదుఃఖైః
విముక్తోఽమృతమశ్నుతే ॥ (14.20)
అర్జున ఉవాచ :
కైర్లింగైః త్రీన్ గుణానేతాన్
అతీతో భవతి ప్రభో ।
కిమాచారః కథం చైతాన్
త్రీన్ గుణానతివర్తతే ॥ (14.21)
శ్రీ భగవానువాచ :
ప్రకాశం చ ప్రవృత్తిం చ
మోహమేవ చ పాండవ ।
న ద్వేష్టి సంప్రవృత్తాని
న నివృత్తాని కాంక్షతి ॥
ఉదాసీనవదాసీనో
గుణైర్యో న విచాల్యతే ।
గుణా వర్తంత ఇత్యేవ
యోఽవతిష్ఠతి నేంగతే ॥
సమదుఃఖసుఖః స్వస్థః
సమలోష్టాశ్మకాంచనః ।
తుల్యప్రియాప్రియో ధీరః
తుల్యనిందాత్మసంస్తుతిః ॥
మానాపమానయోస్తుల్యో
తుల్యో మిత్రారిపక్షయోః ।
సర్వారంభపరిత్యాగీ
గుణాతీతః స ఉచ్యతే ॥ (14.22-25)
మాం చ యోఽవ్యభిచారేణ
భక్తియోగేన సేవతే ।
స గుణాన్ సమతీత్యైతాన్
బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే ॥ (14.26)
బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాహం
అమృతస్యావ్యయస్య చ ।
శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య
సుఖస్యైకాంతికస్య చ ॥ (14.27)