- అర్జునుడు పలికెను: ఓ జనార్దనా! కర్మ కంటే జ్ఞానమే శ్రేష్ఠమని నీ అభిప్రాయమైతే, మరి నన్ను ఈ ఘోరమైన యుద్ధ కర్మలో ఎందుకు ప్రేరేపిస్తున్నావు కేశవా? (3.1)
- నీవు చెప్పే పరస్పర విరుద్ధమైన మాటల వల్ల (ఒకసారి జ్ఞానం, ఒకసారి కర్మ) నా బుద్ధి భ్రమకు లోనవుతోంది. కాబట్టి నేను శ్రేయస్సు పొందేందుకు నిశ్చయమైన ఒకే ఒక మార్గాన్ని నాకు చెప్పు. (3.2)
- శ్రీకృష్ణభగవానుడు పలికెను: ఓ నిష్పాపుడవైన అర్జునా! ఈ లోకంలో రెండు రకాల మార్గాలు ఉన్నాయని నేను ముందే చెప్పాను. ఒకటి సాంఖ్యులకు (జ్ఞానులకు) ‘జ్ఞాన యోగం’, రెండవది యోగులకు ‘కర్మ యోగం’. (3.3)
- కర్మలను ప్రారంభించకుండా ఉండటం వల్ల మాత్రమే ఎవరికీ నిష్కర్మ స్థితి (మోక్షం) లభించదు. అలాగే కేవలం కర్మలను వదిలివేసినంత మాత్రాన (సన్న్యాసం వల్ల) సిద్ధి లభించదు. (3.4)
- ఏ ఒక్కడూ కూడా ఒక్క క్షణం కూడా కర్మ చేయకుండా ఉండలేడు. ఎందుకంటే ప్రకృతి సిద్ధమైన మూడు గుణాల చేత ప్రతి ఒక్కడూ ఏదో ఒక కర్మ చేసేలా ప్రేరేపించబడతాడు. (3.5)
- కర్మేంద్రియాలను (చేతులు, కాళ్ళు మొదలైనవి) అదుపులో ఉంచుకుని, మనస్సులో మాత్రం విషయ సుఖాలను స్మరించేవాడు మూఢాత్ముడు. వాడు ‘మిథ్యాచారుడు’ (కపట వేషధారి) అని పిలవబడతాడు. (3.6)
- ఓ అర్జునా! ఎవరైతే తన మనస్సుతో ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఫలాపేక్ష లేకుండా కర్మేంద్రియాల ద్వారా కర్మ యోగాన్ని ఆచరిస్తారో, వారే శ్రేష్ఠులు. (3.7)
- నీవు శాస్త్ర సమ్మతమైన కర్మలను చేయి. కర్మ చేయకుండా ఉండటం కంటే కర్మ చేయడమే మేలు. కర్మ చేయకపోతే నీ శరీర నిర్వహణ కూడా సాగదు. (3.8)
- యజ్ఞం (భగవత్ ప్రీతి) కోసం చేసే కర్మ తప్ప, మిగిలిన కర్మలన్నీ మనిషిని బంధిస్తాయి. కాబట్టి ఓ కౌంతేయా! ఆసక్తిని వదిలి భగవంతుని కోసమే కర్మలను ఆచరించు. (3.9)
- సృష్టి ఆదిలో ప్రజాపతి (బ్రహ్మ) యజ్ఞంతో పాటు ప్రజలను సృష్టించి ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ యజ్ఞం ద్వారా మీరు అభివృద్ధి చెందండి. ఇది మీకు కోరిన కోర్కెలను తీర్చే కామధేనువు అవుతుంది’. (3.10)
- ఈ యజ్ఞం ద్వారా మీరు దేవతలను తృప్తి పరచండి, ఆ దేవతలు మిమ్మల్ని అనుగ్రహిస్తారు. ఇలా ఒకరినొకరు ఆదరించుకోవడం వల్ల మీరు పరమ శ్రేయస్సును పొందుతారు. (3.11)
- యజ్ఞం చేత తృప్తి చెందిన దేవతలు మీకు కావలసిన భోగాలను ఇస్తారు. వారు ఇచ్చిన వాటిని వారికి (యజ్ఞ రూపంలో) తిరిగి ఇవ్వకుండా అనుభవించేవాడు దొంగతో సమానం. (3.12)
- యజ్ఞం చేసిన తర్వాత మిగిలిన దానిని భుజించే సత్పురుషులు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తులవుతారు. కానీ ఎవరైతే కేవలం తమ కోసమే వండుకుని తింటారో, వారు పాపాన్నే భుజిస్తున్నారు. (3.13)
- ఆహారం వల్ల ప్రాణులు పుడుతున్నాయి, వర్షం వల్ల ఆహారం లభిస్తుంది, యజ్ఞం వల్ల వర్షం కురుస్తుంది, అట్టి యజ్ఞం కర్మ వల్ల సాధ్యమవుతుంది. కర్మ వేదం నుండి పుట్టిందని, వేదం పరమాత్మ (అక్షర పురుషుని) నుండి పుట్టిందని తెలుసుకో. కాబట్టి సర్వగతమైన ఆ పరమాత్మ నిరంతరం యజ్ఞం నందే ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాడు. (3.14-15)
- ఓ పార్థా! ఈ విధంగా ప్రకృతిలో ప్రవర్తింపజేయబడిన ఈ కర్మ చక్రాన్ని (యజ్ఞ చక్రాన్ని) అనుసరించనివాడు, ఇంద్రియ సుఖాల యందే ఆసక్తి కలిగినవాడు, పాపభూయిష్టమైన జీవితాన్ని గడుపుతున్నవాడు అవుతాడు. అటువంటి వాని జన్మ వ్యర్థం. (3.16)
- అయితే, ఎవడైతే కేవలం ఆత్మ యందే ప్రీతి కలిగి ఉంటాడో, ఆత్మ జ్ఞానంతోనే తృప్తి చెందుతాడో, తనలో తానే సంతృప్తిని పొందుతాడో… అటువంటి మనిషికి ఇక చేయవలసిన కర్తవ్యమేదీ ఉండదు (అతడు కర్మలకు అతీతుడు). (3.17)
- అటువంటి మహాత్ముడికి ఈ లోకంలో కర్మ చేయడం వల్ల వచ్చే ప్రయోజనం గానీ, కర్మ చేయకపోవడం వల్ల వచ్చే నష్టం గానీ ఏమీ ఉండదు. అతడు తన అవసరాల కోసం ఏ ప్రాణి మీద కూడా ఆధారపడడు. (3.18)
- కాబట్టి, నీవు ఆసక్తిని వదిలి నిరంతరం చేయవలసిన కర్మలను ఆచరించు. ఎందుకంటే ఫలాపేక్ష లేకుండా కర్మలు చేసే మనిషి పరమాత్మను పొందుతాడు. (3.19)
- జనక మహారాజు వంటి వారు కూడా నిష్కామ కర్మల ద్వారానే పరమ సిద్ధిని పొందారు. కనీసం లోక కల్యాణం (లోక సంగ్రహం) కోసమైనా సరే నీవు కర్మలు చేయాలి. (3.20)
- ఉత్తముడైన వాడు (పెద్దలు/నాయకులు) దేనిని ఆచరిస్తాడో, మిగిలిన సామాన్య జనం కూడా దాన్నే అనుసరిస్తారు. అతను దేనిని ప్రమాణంగా (ఆదర్శంగా) చూపిస్తాడో, లోకమంతా దాన్నే పాటిస్తుంది. (3.21)
- ఓ పార్థా! మూడు లోకాల్లో నేను చేయవలసిన పని అంటూ ఏదీ లేదు. నాకు లభించనిది గానీ, నేను పొందవలసినది గానీ ఏదీ లేదు. అయినప్పటికీ నేను నిరంతరం కర్మలు చేస్తూనే ఉన్నాను. (3.22)
- ఒకవేళ నేను అలసత్వం లేకుండా కర్మలు చేయకపోతే, మనుష్యులందరూ అన్ని విధాలా నా మార్గాన్నే అనుసరిస్తారు (అంటే వారు కూడా కర్మలు చేయడం మానేస్తారు). (3.23)
- నేను కర్మలు చేయకపోతే ఈ లోకాలన్నీ నశించిపోతాయి. నేను వర్ణసంకరానికి కారకుడినవుతాను మరియు ఈ ప్రజలందరి నాశనానికి నేనే బాధ్యుడినవుతాను. (3.24)
- ఓ భారత! అజ్ఞానులు కర్మల యందు ఆసక్తితో (ఫలాపేక్షతో) ఎలా చేస్తారో, జ్ఞాని అయినవాడు ఆసక్తి లేకుండా లోకకల్యాణం కోసం అలాగే కర్మలు చేయాలి. (3.25)
- కర్మల యందు ఆసక్తి ఉన్న అజ్ఞానుల బుద్ధిని జ్ఞాని అయినవాడు గందరగోళ పరచకూడదు (కర్మలు మానేయమని చెప్పకూడదు). బదులుగా, తానూ యోగయుక్తుడై కర్మలు చేస్తూ, వారిని కూడా కర్మల యందు నిమగ్నం చేయాలి. (3.26)
- అన్ని కర్మలు ప్రకృతి సిద్ధమైన గుణాల చేతనే చేయబడుతున్నాయి. కానీ అహంకారంతో మునిగిపోయిన మూర్ఖుడు ‘నేనే చేస్తున్నాను’ అని భ్రమపడతాడు. (3.27)
- ఓ మహాబాహో! గుణాల విభజనను, కర్మల విభజనను తెలిసిన తత్త్వజ్ఞాని… ‘గుణాలు (ఇంద్రియాలు) గుణాల (విషయాల) యందే ప్రవర్తిస్తున్నాయి’ అని తెలుసుకుని, వాటి యందు ఆసక్తి పెంచుకోడు. (3.28)
- ప్రకృతి గుణాల వల్ల మోహానికి గురైన వారు ఆ గుణాలలో, కర్మలలో మునిగిపోతారు. అటువంటి అల్పజ్ఞానులను పూర్ణజ్ఞాని అయినవాడు విడనాడకూడదు లేదా కలత పెట్టకూడదు. (3.29)
- కాబట్టి నీవు ఆధ్యాత్మిక బుద్ధితో సమస్త కర్మలను నాకే అర్పించి, ఎటువంటి ఆశలు లేకుండా, మమకారం లేకుండా, మనోవ్యాధిని వదిలి యుద్ధం చేయి. (3.30)
- ఎవరైతే అసూయ లేకుండా, పూర్తి శ్రద్ధతో నా యొక్క ఈ సిద్ధాంతాన్ని (నిష్కామ కర్మను) అనుసరిస్తారో, వారు కూడా కర్మ బంధనాల నుండి విముక్తులవుతారు. (3.31)
- కానీ, నా సిద్ధాంతం పట్ల అసూయ కలిగి, దీనిని అనుసరించని వారు సమస్త జ్ఞానం లేని మూర్ఖులని, వినాశనానికి చేరువైన అజ్ఞానులని తెలుసుకో. (3.32)
- జ్ఞాని సైతం తన ప్రకృతికి (పూర్వ సంస్కారాలకు) అనుగుణంగానే ప్రవర్తిస్తాడు. ప్రాణులన్నీ తమ స్వభావాన్నే అనుసరిస్తాయి. అటువంటప్పుడు బలవంతంగా నిగ్రహించడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? (3.33)
- ప్రతి ఇంద్రియానికి దాని విషయాల పట్ల (శబ్ద, స్పర్శాదులు) రాగద్వేషాలు (ఇష్టాఇష్టాలు) సహజంగానే ఉంటాయి. మనిషి ఆ రెండింటికీ వశుడు కాకూడదు. ఎందుకంటే అవి మోక్ష మార్గంలో వెళ్ళేవాడికి శత్రువులు. (3.34)
- చక్కగా ఆచరించిన పరధర్మం కంటే, గుణము లేకపోయినా తన స్వధర్మాన్ని ఆచరించడమే శ్రేయస్కరం. స్వధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ మరణించినా మేలే కానీ, పరధర్మం భయంకరమైనది. (3.35)
- అర్జునుడు పలికెను: ఓ కృష్ణా! మరి మనిషి తనకి ఇష్టం లేకపోయినా, ఎవరో బలవంతంగా ప్రేరేపించినట్లుగా ఎందుకు పాప కర్మలు చేస్తున్నాడు? (3.36)
- శ్రీకృష్ణభగవానుడు పలికెను: ఓ అర్జునా! రజోగుణం నుండి పుట్టిన ఈ ‘కామమే’ (కోరిక) దానికి కారణం. అది తీరనప్పుడు ‘క్రోధంగా’ (కోపం) మారుతుంది. ఇది ఎంత తిన్నా తృప్తి చెందనిది (మహాశనః), మహా పాపానికి ప్రేరేపించేది. దీనినే నీవు శత్రువుగా గుర్తించు. (3.37)
- పొగ చేత అగ్ని, మురికి చేత అద్దం, మావి (గర్భసంచి) చేత పిండం ఏ విధంగా కప్పబడి ఉంటాయో, అలాగే ఈ కోరిక చేత జ్ఞానం కప్పబడి ఉంటుంది. (3.38)
- ఓ కౌంతేయా! జ్ఞానులకు నిత్య శత్రువు, ఎన్నటికీ తృప్తి చెందని అగ్ని వంటి ఈ కామం (కోరిక) చేత మనిషి యొక్క వివేకం కప్పబడి ఉంది. (3.39)
- ఇంద్రియాలు, మనస్సు మరియు బుద్ధి – ఇవే ఈ కామానికి నివాస స్థానాలు. వీటి ద్వారానే అది జ్ఞానాన్ని కప్పివేసి జీవుడిని మోహింపజేస్తుంది. (3.40)
- కాబట్టి ఓ భరతశ్రేష్ఠా! నీవు మొదట ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకుని, జ్ఞాన విజ్ఞానాలను నశింపజేసే ఈ పాపాత్ముడైన ‘కామాన్ని’ సంహరించు. (3.41)
- శరీరము కంటే ఇంద్రియాలు గొప్పవి, ఇంద్రియాల కంటే మనస్సు గొప్పది, మనస్సు కంటే బుద్ధి గొప్పది, ఆ బుద్ధి కంటే గొప్పది ఆత్మ (పరమాత్మ). (3.42)
- ఈ విధంగా బుద్ధి కంటే ఆత్మ పరమైనదని తెలుసుకుని, నిశ్చలమైన మనస్సుతో నిన్ను నీవు నియంత్రించుకుంటూ… ఓ మహాబాహో! జయించడానికి కష్టమైన ఈ ‘కామము’ అనే శత్రువును చంపుము. (3.43)