- శ్రీకృష్ణభగవానుడు పలికెను: నాశనం లేని ఈ యోగాన్ని నేను మొదట సూర్యుడికి చెప్పాను. సూర్యుడు తన కుమారుడైన మనువుకు చెప్పాడు. మనువు తన కుమారుడైన ఇక్ష్వాకు మహారాజుకు చెప్పాడు. (4.1)
- ఓ అర్జునా! ఇలా పరంపరగా వచ్చిన ఈ యోగాన్ని పూర్వం రాజర్షులు తెలుసుకున్నారు. కానీ కాలక్రమేణా ఆ యోగం ఈ లోకంలో నశించిపోయింది. (4.2)
- నీవు నా భక్తుడవు మరియు ప్రియ మిత్రుడవు కాబట్టి, అత్యంత రహస్యమైన, ఉత్తమమైన ఆ పురాతన యోగాన్నే ఇప్పుడు నీకు తిరిగి ఉపదేశిస్తున్నాను. (4.3)
- అర్జునుడు పలికెను: కృష్ణా! సూర్యుడు ఎప్పుడో పుట్టాడు, నీవు ఇప్పుడే పుట్టావు. మరి ఈ యోగాన్ని నీవే మొదట సూర్యుడికి చెప్పావన్న మాటను నేను ఎలా నమ్మాలి? (4.4)
- శ్రీకృష్ణభగవానుడు పలికెను: ఓ అర్జునా! నాకు, నీకు ఎన్నో జన్మలు గడిచిపోయాయి. వాటన్నింటినీ నేను గుర్తుంచుకోగలను, కానీ నీవు గుర్తుంచుకోలేవు. (4.5)
- నేను పుట్టుక లేనివాడిని, నాశనం లేనివాడిని మరియు సర్వ ప్రాణులకు ఈశ్వరుడిని అయినప్పటికీ.. నా ప్రకృతిని (మాయను) ఆధారం చేసుకుని, నా ఆత్మమాయతో నేనే స్వయంగా అవతరిస్తాను. (4.6)
- ఓ భరతవంశీయుడా! ఎప్పుడెప్పుడు ధర్మానికి హాని కలుగుతుందో, అధర్మం పెచ్చుమీరుతుందో.. అప్పుడు నన్ను నేను సృష్టించుకుంటాను (అవతరిస్తాను). (4.7)
- సాధువులను రక్షించడానికి, దుష్టులను శిక్షించడానికి మరియు ధర్మాన్ని తిరిగి ప్రతిష్ఠించడానికి నేను ప్రతి యుగంలోనూ అవతరిస్తాను. (4.8)
- ఓ అర్జునా! నా దివ్యమైన జన్మను, కర్మను ఎవరైతే యదార్థంగా తెలుసుకుంటారో, వారు దేహాన్ని విడిచిన తర్వాత మళ్ళీ జన్మించరు; నన్నే చేరుకుంటారు. (4.9)
- రాగం (ఆశ), భయం, క్రోధం వీడినవారై.. నన్నే ఆశ్రయించి, నా యందే మనస్సు నిలిపిన ఎందరో మహానుభావులు ‘జ్ఞానతపస్సు’ చేత పవిత్రులై నా స్వరూపాన్ని పొందారు. (4.10)
- ఓ అర్జునా! నన్ను ఎవరు ఏ విధంగా (ఏ భావంతో) ఆశ్రయిస్తారో, వారిని నేను ఆ విధంగానే అనుగ్రహిస్తాను. మనుషులందరూ అన్ని విధాలా నా మార్గాన్నే అనుసరిస్తున్నారు. (4.11)
- ఈ లోకంలో కర్మ ఫలితాలను కోరుకునేవారు దేవతలను పూజిస్తారు. ఎందుకంటే మనుష్య లోకంలో కర్మల వల్ల కలిగే ఫలితాలు చాలా త్వరగా లభిస్తాయి. (4.12)
- గుణములను, కర్మలను బట్టి నాలుగు వర్ణములను నేనే సృష్టించాను. ఆ వ్యవస్థకు కర్తను నేనే అయినప్పటికీ, నన్ను ‘అకర్త’గా (పనుల ఫలితాలకు అంటనివానిగా) మరియు వినాశనం లేనివానిగా తెలుసుకో. (4.13)
- నాకు కర్మలు అంటవు, నాకు కర్మ ఫలితాల మీద కోరిక లేదు. నన్ను ఈ విధంగా ఎవరైతే అర్థం చేసుకుంటారో, వారు కూడా తాము చేసే కర్మల బంధనాల్లో చిక్కుకోరు. (4.14)
- మోక్షాన్ని కోరిన పూర్వీకులు కూడా ఈ రహస్యాన్ని తెలుసుకునే కర్మలు చేశారు. కాబట్టి నీవు కూడా నీ పూర్వీకులు అనుసరించిన ఆ నిష్కామ కర్మ మార్గాన్నే అనుసరించు. (4.15)
- ఏది కర్మ (చేయదగిన పని)? ఏది అకర్మ (చేయకూడనిది లేదా పని చేయని స్థితి)? అనే విషయంలో విద్వాంసులు, జ్ఞానులు కూడా మోహానికి (అయోమయానికి) లోనవుతుంటారు. కాబట్టి, ఏది తెలుసుకోవడం వల్ల నీవు సంసారమనే అశుభం నుండి (బంధనాల నుండి) విముక్తుడవుతావో, అటువంటి ‘కర్మ తత్త్వాన్ని’ నీకు వివరిస్తాను. (4.16)
- కర్మ (చేయదగిన పని), వికర్మ (చేయకూడని పని), అకర్మ (ఫలాపేక్ష లేని పని) – వీటి మధ్య వ్యత్యాసం తెలుసుకోవడం చాలా కష్టం. కర్మ గతి ఎంతో లోతైనది. (4.17)
- కర్మలో అకర్మను (పని చేస్తున్నా ఫలితాన్ని ఆశించని స్థితి), అకర్మలో కర్మను (పని చేయకుండా ఉన్నా లోపల అశాంతిగా ఉండటం వంటి స్థితి) ఎవడైతే చూడగలడో, అతడే మనుష్యులలో బుద్ధిమంతుడు. అతడే యోగి మరియు అన్ని పనులు సంపూర్ణంగా చేసినవాడు. (4.18)
- ఎవరి ప్రయత్నాలైనా కోరికలు, సంకల్పాలు లేకుండా ఉంటాయో.. అట్టివాని కర్మలు జ్ఞానమనే అగ్నిలో దహించబడతాయి. అట్టివానిని జ్ఞానులు ‘పండితుడు’ అని పిలుస్తారు. (4.19)
- కర్మ ఫలితంపై ఆసక్తిని వదిలేసి, దేనిపైనా ఆధారపడకుండా ఎల్లప్పుడూ తృప్తిగా ఉండేవాడు.. కర్మలలో నిరంతరం నిమగ్నమై ఉన్నా, అతడు ఏమీ చేయనివానితో (అకర్తతో) సమానం. (4.20)
- ఎటువంటి ఆశలు లేనివాడు, జయించబడిన మనస్సు మరియు దేహము కలవాడు, మమకారాన్ని (నాది అనే భావాన్ని) పూర్తిగా వదిలేసినవాడు.. కేవలం శరీరాన్ని నిలబెట్టుకోవడం కోసం మాత్రమే కర్మలు చేస్తూ ఉంటే, అతడికి ఎటువంటి పాపము అంటదు. (4.21)
- ప్రయత్నం చేయగా దానంతట అది లభించిన దానితో తృప్తి చెందేవాడు, సుఖదుఃఖాలు, శీతోష్ణాలు వంటి ద్వంద్వాలకు అతీతుడైనవాడు, అసూయ లేనివాడు, విజయం లభించినా లభించకపోయినా సమానంగా ఉండగలిగేవాడు.. కర్మలు చేస్తున్నా వాటి బంధనాల్లో చిక్కుకోడు. (4.22)
- ఆసక్తి లేనివాడు, ముక్తుడైనవాడు, జ్ఞానమునందు స్థిరమైన మనస్సు కలవాడు.. భగవత్ ప్రీతి కోసం (యజ్ఞం కోసం) చేసే కర్మలు పూర్తిగా లీనమైపోతాయి (అంటే అవి పునర్జన్మను ఇచ్చే కర్మఫలాలుగా మారవు). (4.23)
- అర్పించే పాత్ర బ్రహ్మము, అర్పించే పదార్థము (హవిస్సు) బ్రహ్మము, అగ్ని బ్రహ్మము, హోమము చేసే కర్త బ్రహ్మము. ఇలా ప్రతి కర్మలోనూ బ్రహ్మమునే (పరమాత్మనే) చూస్తూ చేసేవాడు బ్రహ్మమునే పొందుతాడు. (4.24)
- కొందరు యోగులు దేవతలను ఆరాధించడం ద్వారా దైవ యజ్ఞాన్ని చేస్తారు. మరికొందరు పరబ్రహ్మ అనే అగ్నిలో తమ ఆత్మనే అర్పించి జ్ఞాన యజ్ఞాన్ని చేస్తారు. (4.25)
- మరికొందరు శ్రవణ మరియు ఇతర ఇంద్రియములను ఇంద్రియనిగ్రహణ అనే యజ్ఞాగ్నిలో సమర్పిస్తారు. మరికొందరు శబ్దాది ఇతర ఇంద్రియ విషయములను ఇంద్రియాగ్నిలో ఆహుతిగా సమర్పిస్తారు. (4.26)
- ఇంకొందరు తమ ఇంద్రియ క్రియాకలాపములన్నిటిని, ప్రాణ క్రియలను జ్ఞానంతో వెలిగే ఆత్మ నిగ్రహమనే యోగాగ్నిలో సమర్పిస్తారు. (4.27)
- కొందరు తమ సంపదని యజ్ఞంలా సమర్పిస్తారు, మరికొందరు కఠినమైన నిష్ఠలను యజ్ఞంలా సమర్పిస్తారు. కొందరు ఎనిమిదంచెల యోగాభ్యాసాన్ని ఆచరిస్తారు, మరికొందరు, కఠినమైన నిష్ఠలను ఆచరిస్తూ వేద శాస్త్రాలని చదువుతూ జ్ఞానాన్ని పెంచుకోవటమే యజ్ఞంలా చేస్తారు. (4.28)
- మరికొందరు సాధకులు అపాన వాయువులో ప్రాణ వాయువును, ప్రాణ వాయువులో అపాన వాయువును హోమం చేస్తారు. అంటే, శ్వాసను లోపలికి తీసుకోవడం (పూరకం), బయటకు వదలడం (రేచకం) ద్వారా ప్రాణాయామం చేస్తారు. ఇంకా కొందరు ప్రాణ-అపాన గతులను రెండింటినీ స్తంభింపజేసి (కుంభకం), ప్రాణాయామమే పరమావధిగా జీవిస్తారు. ఇది కూడా ఒక రకమైన యజ్ఞమే. (4.29)
- మరికొందరు ఆహారాన్ని నియంత్రించి (మితాహారులుగా ఉండి), తమ ఇంద్రియ శక్తులను (ప్రాణాలను) ప్రాణమునందే హోమం చేస్తారు. పైన చెప్పిన వివిధ రకాల యజ్ఞాలను చేసేవారందరూ ‘యజ్ఞవిదులు’ (యజ్ఞ తత్త్వాన్ని తెలిసినవారు). వీరందరూ యజ్ఞం ద్వారా తమ పాపాలను (కల్మషములను) కడిగివేసుకున్న పుణ్యాత్ములు. (4.30)
- యజ్ఞం చేయగా మిగిలిన అమృతాన్ని (పవిత్రమైన ప్రసాదాన్ని) స్వీకరించేవారు సనాతన బ్రహ్మమును పొందుతారు. ఓ కురుశ్రేష్ఠా! ఈ లోకంలో యజ్ఞం చేయనివాడికి (త్యాగ గుణం లేనివాడికి) ఇహలోక సుఖమే లేదు, ఇక పరలోక సుఖం ఎక్కడిది? (4.31)
- వేదములలో ఇలాంటి అనేక యజ్ఞాలు వివరించబడ్డాయి. ఇవన్నీ కర్మల ద్వారానే (శరీర, మనో, వాక్కుల ద్వారా) సాధ్యమని తెలుసుకో. ఇలా తెలుసుకోవడం వల్ల నీవు సంసార బంధం నుండి విముక్తుడవుతావు. (4.32)
- ఓ అర్జునా! ద్రవ్యంతో చేసే యజ్ఞం కంటే (వస్తువులను అర్పించడం కంటే) జ్ఞాన యజ్ఞమే చాలా గొప్పది. ఎందుకంటే సమస్త కర్మల యొక్క అంతిమ లక్ష్యం జ్ఞానాన్ని పొందడమే. జ్ఞానం లభించాక కర్మలన్నీ అందులోనే ముగుస్తాయి. (4.33)
- ఆ జ్ఞానాన్ని నీవు ఎలా పొందాలో తెలుసా? తత్త్వదర్శులైన జ్ఞానులను (గురువులను) ఆశ్రయించి, వారికి వినయంతో నమస్కరించి, నీ సందేహాలను ప్రశ్నించి మరియు వారిని సేవించడం ద్వారా ఆ జ్ఞానాన్ని తెలుసుకో. అప్పుడు ఆ జ్ఞానులు నీకు పరమ సత్యాన్ని ఉపదేశిస్తారు. (4.34)
- ఓ పాండవా! ఈ తత్త్వ జ్ఞానాన్ని పొందిన తర్వాత నీవు మళ్ళీ ఇటువంటి మోహానికి (అజ్ఞానానికి) లోనుకావు. ఆ జ్ఞానం ద్వారా సమస్త ప్రాణులను నీ ఆత్మలోనూ, ఆపై నాలోనూ (పరమాత్మలో) చూడగలుగుతావు. (4.35)
- ఒకవేళ నీవు పాపులందరిలోకెల్లా మహాపాపివి అయినప్పటికీ, ఈ ‘జ్ఞానమనే నావ’ సహాయంతో పాపసముద్రాన్ని సులభంగా దాటగలవు. (4.36)
- ఓ అర్జునా! ప్రజ్వరిల్లుతున్న అగ్ని కట్టెలను ఎలా భస్మం చేస్తుందో, అలాగే ‘జ్ఞానమనే అగ్ని’ సమస్త కర్మలను (వాటి ఫలితాలను) భస్మం చేస్తుంది. (4.37)
- ఈ లోకంలో జ్ఞానముతో సమానమైన పవిత్రమైనది మరియొకటి లేదు. నిష్కామ కర్మయోగం ద్వారా సిద్ధుడైనవాడు, కాలక్రమేణా ఆ జ్ఞానాన్ని తన హృదయంలోనే స్వయంగా పొందుతాడు. (4.38)
- శ్రద్ధ కలిగినవాడు, పరమాత్మ యందే నిమగ్నమైనవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. అట్టి జ్ఞానాన్ని పొందిన వెంటనే అతడు పరమ శాంతిని పొందుతాడు. (4.39)
- జ్ఞానం లేనివాడు, శ్రద్ధ లేనివాడు, ఎప్పుడూ అనుమానించేవాడు నాశనమైపోతాడు. సంశయం ఉన్నవానికి ఈ లోకంలో సుఖం ఉండదు, పరలోకంలోనూ ఉండదు. (4.40)
- ఓ ధనంజయా! ఎవరైతే యోగం ద్వారా కర్మలను భగవంతుడికి అర్పించారో, జ్ఞానం ద్వారా సంశయాలను తొలగించుకున్నారో, అట్టి ఆత్మజ్ఞానిని కర్మలు బంధించవు. (4.41)
- కాబట్టి ఓ భారత! నీ హృదయంలో ఉన్న అజ్ఞానం వల్ల కలిగిన ఈ సంశయాన్ని ‘జ్ఞానమనే కత్తి’ తో ఛేదించి, యోగ ధర్మాన్ని ఆశ్రయించి.. యుద్ధానికి సిద్ధమవ్వు. (4.42)