యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః ।
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత ॥
యథా, ప్రకాశయతి, ఏకః, కృత్స్నమ్, లోకమ్, ఇమమ్, రవిః,
క్షేత్రమ్, క్షేత్రీ, తథా, కృత్స్నమ్, ప్రకాశయతి, భారత.
భారత = అర్జునా; ఏకః = ఒక్కడే అయిన; రవిః = సూర్యుడు; ఇమమ్ = ఈ; కృత్స్నమ్ = సమస్తమైన; లోకమ్ = జగత్తును; యథా = ఏ రీతిగ; ప్రకాశయతి = ప్రకాశింపజేస్తున్నాడో; తథా = అదే విధంగా; క్షేత్రీ = దేహి (పరమాత్మ); కృత్స్నమ్ = సమస్తమైన; క్షేత్రమ్ = శరీరం (మహాభూతాల నుండి ధృతి వరకు గల అజ్ఞాన–జగత్తును); ప్రకాశయతి = ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు.
తా ॥ (ఆత్మకు సంగం లేదని ఆకాశదృష్టాంతంలో తెలుపబడింది; ఆత్మ అంతటిని ప్రకాశింపజేసేదే అయినా, ప్రకాశ్య పదార్థాల ధర్మం దానికి లేదు; దాని స్వప్రకాశత్వ ధర్మం అంటే ‘అదే అన్నింటిని ప్రకాశింపజేస్తోంది, దానిని ప్రకాశింపజేసే వారెవ్వరూ లేరు’ అని సూర్యుని దృష్టాంతం చేత నిరూపించ బడుతోంది.) భారతా! సూర్యుడొక్కడే ఈ జగత్తు నంతటినీ ప్రకాశింపజేస్తున్నట్లు, క్షేత్రి (పరమాత్మ) క్షేత్రాలనన్నింటినీ అంటే మహా భూతాల నుండి ధృతి వరకు గల అజ్ఞాన జగత్తునంతటినీ (గీత : 13-5, 6 చూ.) ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు. (అయినా కూడా ఆత్మకు ప్రకాశ్యధర్మం లేదు; దాని నిర్లేపత్వం అటువంటిది!)
వ్యాఖ్య:-
ఆకాశం ఉదాహరణ ద్వారా ఆత్మకు దేనితోనూ సంబంధం ఉండదని (నిర్లేపత్వం) చెప్పిన భగవానుడు, ఇప్పుడు సూర్యుని ఉదాహరణ ద్వారా ఆత్మ యొక్క ‘ప్రకాశించే స్వభావాన్ని’ చెబుతున్నారు. సూర్యుడు లోకమంతటికీ సాక్షిగా ఉంటూ, ఈ లోకాన్ని ఎలా వెలిగిస్తున్నాడో—అదే విధంగా క్షేత్రజ్ఞుడైన పరమాత్మ కూడా శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి అనే దృశ్య ప్రపంచాన్నంతటినీ (క్షేత్రాన్ని) ప్రకాశింపజేస్తూ, అన్నింటికీ సాక్షిగా వెలుగుతున్నాడు. సూర్యుడు లేకపోతే జగత్తు ఎలా శక్తిహీనమైపోతుందో, అలాగే ఆత్మ అనే వెలుగు లేకపోతే శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి అన్నీ శక్తిని కోల్పోతాయి.
‘కృత్స్నమ్’ (మొత్తం) అని చెప్పడం వల్ల, కేవలం మెలకువలో ఉన్నప్పటి (జాగ్రత్) వస్తువులనే కాకుండా… కలలో (స్వప్న), గాఢ నిద్రలో (సుషుప్తి) ఉండే విషయాలను కూడా, అలాగే గతం, భవిష్యత్తుకు సంబంధించిన విషయాలను కూడా పరమాత్మ ప్రకాశింపజేస్తున్నాడని అర్థం.
ఆత్మకు ఉండే ఈ ‘అంటుకోని స్వభావాన్ని’ (నిర్లేపత్వం), ‘ప్రకాశించే స్వభావాన్ని’ (ప్రకాశత్వం), ‘అన్నీ గమనించే గుణాన్ని’ (సర్వసాక్షిత్వం)—భగవంతుడు చెప్పిన ఆకాశం, సూర్యుడు వంటి ఉదాహరణల ద్వారా సాధకుడు బాగా గుర్తుచేసుకోవాలి. తాను నిజంగా అటువంటి సంబంధం లేని జ్ఞాన స్వరూపుడే (అసంగ చిద్రూపుడే) తప్ప, శరీరం, ఇంద్రియాలు వంటి జడ పదార్థాలు కాదని గట్టిగా నిర్ణయించుకోవాలి.