ఇంద్రియాణి మనో బుద్ధిరస్యాధిష్ఠానముచ్యతే ।
ఏతైర్విమోహయత్యేష జ్ఞాన మావృత్య దేహినమ్ ॥ 40
ఇంద్రియాణి, మనః, బుద్ధిః, అస్య, అధిష్ఠానమ్, ఉచ్యతే,
ఏతైః, విమోహయతి, ఏషః, జ్ఞానమ్, ఆవృత్య, దేహినమ్.
ఇంద్రియాణి = ఇంద్రియాలు; మనః = మనస్సు; బుద్ధిః = బుద్ధి; అస్య = ఈ కామానికి; అధిష్ఠానమ్ = ఆశ్రయమని; ఉచ్యతే = చెప్పబడుతున్నాయి; ఏషః = ఈ కామం; ఏతైః = ఇంద్రియాలతో; జ్ఞానమ్ = వివేకాన్ని; ఆవృత్య = ఆవరించి; దేహినమ్ = (దేహాభిమానియైన) జీవుణ్ణి; విమోహయతి = మోహింపజేస్తోంది.
తా ॥ ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి కామానికి ఆశ్రయాలని చెప్పబడుతున్నాయి. వీటిచేత వివేకజ్ఞానాన్ని ఆవృతం చేసి కామం దేహాభిమానియైన జీవుణ్ణి మోహవశుణ్ణి చేస్తోంది. (గీత. 5–15 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
ఇప్పటిదాకా కామం (కోరిక) యొక్క స్వరూపం, స్వభావం గురించి చెప్పారు. ఇప్పుడు దాన్ని ఎలా తొలగించుకోవాలో (ఉపాయం) చెప్పబోతున్నారు. అయితే, ఆ ఉపాయం చెప్పే ముందు.. అసలు ఆ కామం ఎక్కడ దాక్కుంటుందో చెబుతున్నారు. ఎందుకంటే, శత్రువుని యుద్ధంలో జయించాలంటే వాడు ఎక్కడ ఉన్నాడో కచ్చితంగా తెలియాలి కదా! ఈ కామానికి ఆశ్రయం ఇచ్చే స్థానాలు (నక్కి ఉండే చోట్లు) మూడు ఉన్నాయి:
- ఇంద్రియాలు
- మనస్సు
- బుద్ధి
ఈ మూడింటిని అడ్డం పెట్టుకుని, అది మన ఆత్మజ్ఞానాన్ని కప్పేసి, జీవుడిని మోహంలో పడేస్తోంది. ఇక్కడ ‘విమోహయతి’ అనే పదం వాడారు. కేవలం ‘మోహయతి’ అనలేదు. దీని అర్థం.. అది జీవుడిని మామూలుగా కాదు, చాలా తీవ్రంగా (విశేషంగా) ఇబ్బంది పెడుతూ, భ్రమలో ముంచేస్తుందని అర్థం. ఈ కామం ఇంద్రియాలు, మనసు, బుద్ధిలో స్థానం సంపాదించుకుని, అక్కడ పాతుకుపోయి, చివరికి మనిషినే కింద పడేస్తోంది. కాబట్టి, ఇప్పుడు కామాన్ని జయించాలంటే.. ముందు అది దాక్కున్న ఇంద్రియాలను జయించాలి. రాబోయే శ్లోకంలో భగవంతుడు ఇదే విషయాన్ని స్పష్టంగా చెప్పారు. మన ఇంద్రియాలను బయట విషయాల వైపు (భోగాల వైపు) వెళ్లకుండా అడ్డుకట్ట వేస్తే చాలు. అప్పుడు ఆ కామానికి ఉండటానికి నీడ (చోటు) లేక.. క్రమంగా అదే నశించిపోతుంది. కామాన్ని జయించడానికి ఇదే అత్యంత చక్కని మార్గం.