అద్వేష్టా సర్వభూతానాం మైత్రః కరుణ ఏవ చ ।
నిర్మమో నిరహంకారః సమదుఃఖసుఖః క్షమీ ॥ 13
సంతుష్టస్సతతం యోగీ యతాత్మా దృఢనిశ్చయః ।
మయ్యర్పితమనోబుద్ధిః యో మద్భక్తస్స మే ప్రియః ॥ 14
అద్వేష్టా, సర్వభూతానామ్, మైత్రః, కరుణ, ఏవ, చ,
నిర్మమః, నిరహంకారః, సమ దుఃఖ సుఖః, క్షమీ.
సంతుష్టః, సతతమ్, యోగీ, యతాత్మా, దృఢనిశ్చయః,
మయి, అర్పిత మనోబుద్ధిః, యః, మద్భక్తః, సః, మే, ప్రియః.
సర్వ భూతానాం = సకల ప్రాణుల యందూ; అద్వేష్టా = ద్వేష భావం లేనివాడూ; మైత్రః = మిత్ర భావం కలవాడూ; కరుణః = దయ కలవాడూ; నిర్మమః ఏవ చ = మమకారం లేనివాడూ; నిరహంకారః = అహంకారం లేనివాడూ; సమ దుఃఖ సుఖః = సుఖదుఃఖాల పట్ల సమానబుద్ధి కలవాడూ; క్షమీ = క్షమాశీలుడూ; సతతమ్ = ఎల్లప్పుడూ; సంతుష్టః = సంతోషం కలవాడూ; యోగీ = సమాహిత చిత్తుడూ; యతాత్మ = సంయత స్వభావుడూ; దృఢ నిశ్చయః = దృఢ సంకల్పం కలవాడూ; మయి అర్పిత మనః బుద్ధిః = నా యందు మనస్సును, బుద్ధిని అర్పించినవాడూ; మద్భక్తః = నా భక్తుడైన వాడు; యః = ఎవడో; సః = అతడు; మే = నాకు; ప్రియః = ఇష్టుడు;
తా ॥ ఏ ప్రాణిపైనా ద్వేషం లేనివాడూ, మిత్ర భావసంపన్నుడూ, దయాళుమా, మమత్వబుద్ధి శూన్యుడూ, క్షమాశీలుడూ, సర్వదా సంతోషం కలిగి ఉండేవాడూ, సమాహిత చిత్తుడూ, సంయతస్వభావుడూ, తత్త్వవిషయాలలో దృఢ నిశ్చయం గలవాడూ, మనోబుద్ధులను నాకు అర్పించినవాడూ అయిన భక్తుడు నాకు ప్రియతముడు.
వ్యాఖ్య:-
తనకు ఎలాంటి భక్తుడు ఇష్టమో శ్రీకృష్ణుడు రాబోయే 7 శ్లోకాల ద్వారా వివరిస్తున్నారు. ఇందులో మొత్తం 35 మంచి గుణాలను (Good Qualities) పేర్కొన్నారు. ‘ఈ గుణాలు ఉన్నవారే నాకు అత్యంత ఇష్టమైనవారు (ప్రియులు)’ అని స్పష్టంగా చెప్పారు. ఈ గుణాల చిట్టా ‘అద్వేష్టా’ (ద్వేషం లేకపోవడం) అనే పదంతో మొదలవుతుంది. అందుకే ఈ గుణాలన్నింటినీ కలిపి ‘అద్వేష్టృత్వాది గుణాలు’ అని పిలుస్తుంటారు. ఈ 35 గుణాలను మనం 35 సబ్జెక్టులు (Subjects) గా భావించాలి. ఒక విద్యార్థి పరీక్షలో అన్ని సబ్జెక్టుల్లోనూ పాస్ అయితేనే పై తరగతికి (Next Class) వెళ్ళడానికి అర్హత వస్తుంది. అలాగే, ఈ 35 సుగుణాలను ఎవరైతే తమలో పూర్తిగా అలవర్చుకుంటారో… వారు మాత్రమే భగవంతుడికి నచ్చుతారు, ఆయన ప్రేమకు పాత్రులవుతారు. ఈ గుణాలు లేనివారికి భగవంతుడి దయ (Grace) దక్కదు. దయ లేకపోతే, వారు ఈ జనన-మరణాలనే ప్రవాహంలో పడి కొట్టుకుపోతూనే ఉంటారు (పాస్ అవ్వలేరు). మనకు దుఃఖం పోవాలంటే దేవుడి అనుగ్రహం కావాలి. ఆ అనుగ్రహం దొరకాలంటే… కచ్చితంగా మనలో ఈ మంచి లక్షణాలు, ఈ సద్గుణాలు ఉండి తీరాలి.
భగవంతుడు స్వయంగా ఇలా చెప్పారు: ‘నేను అందరి పట్లా సమానంగా ఉంటాను. నాకు ఇష్టమైన వారూ లేరు, అయిష్టమైన వారూ (శత్రువులు) లేరు. కానీ, ఎవరైతే నన్ను భక్తితో కొలుస్తారో… వారు నాలో ఉంటారు, నేను వారిలో ఉంటాను.’ (BG 9.29) దీనిని బట్టి మనకు ఏం అర్థమవుతుందంటే—నిజానికి దేవుడికి ఎవరి మీదా ప్రత్యేకమైన ప్రేమ గానీ, ద్వేషం గానీ ఉండవు. ఆయన అందరికీ సమానమే. అయినప్పటికీ, ఎవరైతే ఆయన్ని భక్తితో సేవిస్తారో… వారి మీద ఆయన తన దయను (అనుగ్రహాన్ని) వర్షంలా కురిపిస్తారు. ఆ దేవుడి దయ వల్లనే మనిషికి ఆత్మజ్ఞానం కలుగుతుంది. ఆ జ్ఞానం ద్వారానే కచ్చితంగా ముక్తి (మోక్షం) వస్తుంది.
కాబట్టి…
- ఎవరికైతే మోక్షం కావాలో,
- ఎవరికైతే ఈ సంసార కష్టాలు (దుఃఖాలు) పోవాలో,
- ఎవరికైతే దేవుడి దయ కావాలో… వారందరూ ఈ అధ్యాయంలో చెప్పిన ‘భక్తుని లక్షణాలను’ (Good Qualities of a Devotee) బాగా అర్థం చేసుకుని, వాటిని తమ జీవితంలో ఆచరించాలి.
చాలామందికి దేవుడంటే ఇష్టం/ప్రేమ ఉంటుంది. కానీ అది మాత్రమే సరిపోదు. అసలు ‘దేవుడికి మనమీద ప్రేమ పుట్టిందా లేదా?’ అని ఎప్పటికప్పుడు మనల్ని మనం పరీక్షించుకోవాలి. మనకు దేవుడంటే ఇష్టమే, కానీ దేవుడికి మనం ఇష్టంగా ఉన్నామా? అని చూసుకోవాలి. ఒకవేళ దేవుడికి మనం నచ్చితే… ఇక మన జీవితం ధన్యమైపోయినట్లే (మనం తరించినట్లే). అయితే, దేవుడు ఎవరిని ఇష్టపడతాడు? ‘ఎవరిలో అయితే నేను చెప్పిన ఈ మంచి గుణాలు ఉంటాయో… వారే నా భక్తులు, వారే నాకు ఇష్టమైనవారు (నాకు ప్రియులు)’ అని దేవుడు స్పష్టంగా చెప్పారు. కాబట్టి, దేవుడికి నచ్చాలంటే మనిషి ఆ మంచి గుణాలను కచ్చితంగా సంపాదించుకోవాలి.
మనం చేరుకోవాల్సిన గమ్యం (సాధ్య వస్తువు) అయిన పరమాత్మను చేరాలంటే… దానికి సంబంధించిన సాధనలో (Practice) బాగా నైపుణ్యం సంపాదించాలి (ఆరితేరాలి). భగవద్గీత దేవుడి గురించి కొంచెమే చెబుతుంది, కానీ ఆ దేవుడిని చేరే మార్గం (సాధన) గురించి మాత్రం చాలా వివరంగా చెబుతుంది. అందుకే గీతను కేవలం సిద్ధాంతాలు చెప్పే పుస్తకంలా కాకుండా… ‘అనుష్ఠాన వేదాంత గ్రంథం’ (Practical Vedanta Book) అని పిలుస్తారు.
శ్రీకృష్ణుడు మనుషులకు ఆచరణను ఎలా నూరిపోశారో చూడండి:
- మొదట స్థితప్రజ్ఞుడి లక్షణాలు (2వ అధ్యాయం).
- తర్వాత అద్వేష్టృత్వాది భక్తుని లక్షణాలు (12వ అధ్యాయం).
- ఆ తర్వాత అమానిత్వాది జ్ఞాన గుణాలు (13వ అధ్యాయం).
- చివరగా దైవీ సంపత్తి లక్షణాలు (16వ అధ్యాయం).
ఇలా అడుగడుగునా మనం ఎలా ప్రవర్తించాలి, ఏ గుణాలు పెంచుకోవాలి అనేదే నేర్పించారు. కాబట్టి, మోక్షం కావాలనుకునేవారు ఈ లక్షణాలన్నింటినీ బాగా అర్థం చేసుకుని, వాటిని అలవాటు చేసుకోవాలి. అప్పుడే దేవుడికి నచ్చినవారై, జీవితాన్ని సార్థకం చేసుకోగలుగుతారు.
శ్లోకంలో ‘సర్వభూతానామ్’ (సమస్త ప్రాణుల పట్ల) అని చెప్పారు. దీని అర్థం—ఏదో ఒకరిద్దరిని ద్వేషించకుండా ఉంటే సరిపోదు; ఈ సృష్టిలోని ఏ ఒక్క ప్రాణి పట్ల కూడా ద్వేషం లేకుండా అందరినీ ప్రేమగా చూడాలి.”
‘సంతుష్టః సతతమ్’ – ఏదో కొద్దిసేపు మాత్రమే తృప్తిగా ఉండి, ఆ తర్వాత మళ్ళీ కోరికల వెంట పడటం (విషయ వాంఛలతో ఉండటం) సరైన పద్ధతి కాదు. మనిషి ఎప్పుడూ (అన్ని వేళలా) పూర్తి సంతృప్తితోనే ఉండాలి.
‘దృఢనిశ్చయః’ – దైవ సంబంధమైన విషయాల్లో అయినా, లేదా ప్రపంచ విషయాల్లో అయినా సరే… మనిషికి స్థిరమైన నిర్ణయాలు ఉండాలి. తాను చేసే పనిలో (సాధనలో) గట్టి పట్టుదల (దృఢవ్రతం) ఉండాలి. శాస్త్రాల మీద, గురువు చెప్పిన మాటల మీద తిరుగులేని నమ్మకం ఉండాలి. అంతే తప్ప… ‘ఇది అవుతుందా? కాదా? నిజమా? అబద్ధమా?’ అనే ఊగిసలాట (Double mind) అస్సలు పనికిరాదు. ‘దేవుడు కచ్చితంగా ఉన్నాడు, నేను ఆయన్ని పొంది తీరుతాను’ అనే బలమైన నిశ్చయం (Confidence) ఉండాలి. అలాంటి గట్టి నిర్ణయం లేకపోతే… ‘మాయ’ వచ్చి, నిలకడ లేని మనసున్న వాడిని (చపల చిత్తుడిని) గాలికి దీపంలా ఇటు అటు ఊపేస్తుంది. వాడు కింద పడిపోతాడు.
‘మయ్యర్పిత మనోబుద్ధిః’ – భగవద్గీతలో చాలా చోట్ల భగవంతుడు ఒక విషయాన్ని పదే పదే గుర్తుచేశారు (హెచ్చరించారు). అదేంటంటే—కేవలం మనసును మాత్రమే కాదు, దాంతోపాటు బుద్ధిని కూడా దేవుడి మీదే నిలపాలి. ఎందుకంటే—
- మనసు: ఇది ఎప్పుడూ ఆలోచనలతో ఊగిసలాడుతూ ఉంటుంది (వికల్పాత్మకమైనది – అంటే ‘చేద్దామా? వద్దా?’ అనే సందేహాలతో ఉంటుంది).
- బుద్ధి: ఇది గట్టి నిర్ణయం తీసుకుంటుంది (నిశ్చయాత్మకమైనది – అంటే ‘ఇదే చేయాలి’ అని ఫిక్స్ అవుతుంది).
ఒకవేళ మనసుకు ఆ బుద్ధి తోడుగా లేకపోతే… మనసు నిలకడ లేకుండా (చంచలంగా) గాలికి దీపంలా కదులుతూనే ఉంటుంది. దానివల్ల మనిషి తన గమ్యాన్ని (లక్ష్యాన్ని) సరిగ్గా చేరుకోలేడు.