విద్యావినయసంపన్నే బ్రాహ్మణే గవి హస్తిని ।
శుని చైవ శ్వపాకే చ పండితాః సమదర్శినః ॥ 18
విద్యావినయ సంపన్నే, బ్రాహ్మణే, గవి, హస్తిని,
శుని, చ, ఏవ, శ్వపాకే, చ, పండితాః, సమదర్శినః.
విద్యా వినయ సంపన్నే = విద్వాంసుడూ, వినయసంపన్నుడూ అయిన; బ్రాహ్మణే = బ్రాహ్మణుని యందు; గవి = ఆవు నందు; హస్తిని = ఏనుగునందు; శుని చ ఏవ = కుక్కయందు; శ్వపాకే చ = దానిని తినే చండాలునియందు; పండితాః = జ్ఞానులు; సమదర్శినః = సమదృష్టి కలవారు.
తా ॥ ఇటువంటి బ్రహ్మవేత్తలే విద్యతోనూ వినయం తోనూ పెంపొందే బ్రాహ్మణునియందు, శునకాన్ని తినే చండాలునియందు (కర్మవైషమ్యం ఉన్నప్పటికీ) ఆవునందు, ఏనుగునందు, (తుదకు) కుక్కయందు (జాతివైషమ్యం ఉన్నప్పటికీ) సమంగా ప్రకాశిస్తున్న బ్రహ్మాన్ని దర్శిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్య:-
జ్ఞానులైన వారు ప్రపంచంలోని ప్రతిదానిలోనూ ఆత్మను మాత్రమే చూస్తుంటారు. అందుకే వారు అన్ని ప్రాణులలో ఉన్నది ఆత్మయే అని గ్రహించి, అందరి పట్ల సమాన భావాన్ని కలిగి ఉంటూ, అందరిపై ప్రేమను, దయను కురిపిస్తుంటారు. జ్ఞానులకు ఉండే ఈ ‘సమదృష్టి’ (అందరినీ సమానంగా చూసే గుణం) గురించి వివరించడానికి ఇక్కడ మనుషులు, జంతువులలోని కొన్ని ఉదాహరణలను తీసుకున్నారు:
- మనుషులలో: విద్యావినయాలు కలిగిన ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడిని, అలాగే అట్టడుగు స్థాయిలో ఉండి కుక్క మాంసం తినే చండాలుడిని (స్వపచుడిని) ఉదాహరణగా తీసుకున్నారు. సమాజంలో వీరిద్దరూ అత్యున్నత, అత్యల్ప స్థాయిలకు ప్రతినిధులు కాబట్టి, వీరి గురించి చెప్పడం ద్వారా మనుషులందరినీ ప్రస్తావించినట్లే.
- జంతువులలో: ఆవు (ఉత్తమ జాతి), ఏనుగు (మధ్యమ జాతి), కుక్క (అధమ జాతి) – ఈ మూడింటిని చెప్పడం ద్వారా జంతుజాతి మొత్తాన్ని ప్రస్తావించినట్లయింది.
ఈ అందరినీ (బ్రాహ్మణుడిని, చండాలుడిని, ఆవును, ఏనుగును, కుక్కను) ఎవరైతే భేదభావం లేకుండా సమానంగా చూస్తారో… వాడే నిజమైన జ్ఞాని, పండితుడు. సాధారణంగా ప్రజలు ‘పండితుడు’ అంటే బాగా చదువుకున్నవాడు, శాస్త్ర పాండిత్యం ఉన్నవాడు అని అనుకుంటారు. కానీ, భగవంతుడు ఇక్కడ “ఎవరికైతే సమదృష్టి ఉంటుందో వాడే పండితుడు” అని స్పష్టంగా చెప్పారు. ఇలాంటి సమదృష్టి ఉన్నవారు చదువు రాకపోయినా సరే మహాపండితులే అవుతారు. ఆ సమదృష్టి లేనివారు ఎంత గొప్ప చదువులు చదివినా, ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో వారు అజ్ఞానులే అవుతారు.
మనుషులలో కొందరికి దేహ దృష్టి (శరీరాన్ని చూసే గుణం), కొందరికి మనో దృష్టి (మనసును చూసే గుణం), మరికొందరికి ఆత్మ దృష్టి (ఆత్మను చూసే గుణం) ఉంటాయి.
- దేహ దృష్టి (అధములు): వీరు కేవలం శరీరాన్ని మాత్రమే చూస్తారు. వీరు తక్కువ స్థాయికి చెందినవారు. ఎవరినైనా చూసినప్పుడు వారి అందాన్ని, రంగుని, శరీరం లావుగా ఉందా లేదా అనే బాహ్య విషయాలను మాత్రమే గమనిస్తారు.
- మనో దృష్టి (మధ్యములు): వీరు మధ్యమ స్థాయికి చెందినవారు. వీరు మనిషి యొక్క మనసులోని భావాలను, వారి చదువును, తెలివితేటలను (కవిత్వం వంటి కళలను) చూస్తారు.
- ఆత్మ దృష్టి (ఉత్తములు): వీరే అందరికంటే ఉత్తములు. వీరు ఏ ప్రాణిని చూసినా, పైకి కనిపించే రూపం కాకుండా లోపల ఉండే ఆత్మనే చూస్తారు.
శరీరాలు, మనస్సులు వేర్వేరుగా ఉన్నా, అవి ఎప్పటికప్పుడు మారుతూ ఉన్నా… అందరిలోనూ ఉన్న ఆత్మ మాత్రం ఒక్కటే. అందుకే ఆత్మ దృష్టి ఉన్నవారు అన్ని ప్రాణుల పట్ల సమానమైన భావన కలిగి ఉంటారు. లోకంలో చాలామంది పైన చెప్పిన మొదటి రెండు రకాలకు (అధమ, మధ్యమ) చెందినవారే ఎక్కువ. ఉత్తమ స్థాయికి చెందిన జ్ఞానులు చాలా అరుదుగా ఉంటారు. అలాంటి అరుదైన వారి గురించే ఈ శ్లోకంలో ప్రస్తావించారు.
ప్రేమ అనేది ఒక దైవ గుణం. దానిని కేవలం మనుషుల వరకే పరిమితం చేయకూడదు, జంతువుల వరకు కూడా విస్తరించాలని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది. అంతేకాదు, కదిలేవి, కదలనివి అనే తేడా లేకుండా సమస్త ప్రాణుల పట్ల ప్రేమ చూపించడమే ఒక ఆదర్శ మనిషి లక్షణం. అందుకే ఇక్కడ ఆవు, ఏనుగు, కుక్క, చిన్న పురుగు, కీటకాల పేర్లను కూడా ప్రస్తావించారు. వాటన్నింటి మీద కూడా ప్రేమ, దయ ఉండాలి. దీనినే ‘విశాల భావం’ అంటారు. ఇదే ‘ఆత్మ దృష్టి’. భగవద్గీత ఇలాంటి విశాల భావాన్నే ప్రోత్సహిస్తోంది. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునేవాడు (ముముక్షువు) భగవంతుడు చెప్పిన ఈ విశాలమైన ఆత్మ దృష్టిని అలవాటు చేసుకోవాలి. ఏ ప్రాణిని చూసినా, వెంటనే ఆ ప్రాణి లోపల ఉన్న ఆత్మ మనకు కనిపించాలి. అప్పుడే అన్ని జీవుల పట్ల మనకు నిజమైన దయ కలుగుతుంది. ‘మానవులందరూ సోదరులే’ (Human Brotherhood) అనే భావన మంచిదే, కానీ అది మాత్రమే సరిపోదు. ఇంకా ఒక మెట్టు పైకి ఎక్కి ‘సర్వాత్మ దృష్టి’ (అందరిలో ఉన్నది ఒకే ఆత్మ అనే చూపు) సాధించాలి. అంటే, అన్ని ప్రాణులలో తన ఆత్మనే చూసుకోవడాన్ని అభ్యాసం చేయాలి. ఇలాంటి ‘విశ్వప్రేమ’ గురించే ఈ శ్లోకంలో చెప్పారు.
మన శరీరంలో కన్ను, ముక్కు, చెవి… ఇలా వేర్వేరు అవయవాలు ఉన్నప్పటికీ, వాటన్నింటినీ మనం సమానంగానే ప్రేమిస్తాం కదా! వాటిలో ఏ ఒక్కదానికి దెబ్బ తగిలినా మనకే తగిలినట్లు భావించి, ఆ బాధను తగ్గించుకోవడానికి వెంటనే ప్రయత్నిస్తాం. అలాగే, ఈ విశ్వం మొత్తాన్ని ఒకే ఆత్మ యొక్క శరీరంగా భావించాలి. అన్ని జీవుల పట్ల సమాన భావంతో మెలగాలి. అలా ఉండేవాడే నిజమైన జ్ఞాని అని ఇక్కడ వివరించారు.
ఒక వ్యక్తి నిజంగా జ్ఞానా? పండితుడా? కాదా? అని పరీక్షించడానికి… ఈ ‘సమదృష్టి’ (అందరినీ సమానంగా చూడటం) అనేది ఒక గీటురాయి (గుర్తు) లాంటిది. ‘ఆత్మ అంతటా ఉంది, అందరిలోనూ ఉంది’ అని గొప్ప సిద్ధాంతాలు చెప్పేవారు… ఒకవేళ సాటి ప్రాణుల పట్ల దయ, సమాన భావం చూపించకపోతే, వారిది కేవలం ‘మాటల వేదాంతం’ (వాచా వేదాంతం) మాత్రమే అవుతుంది, నిజం కాదు. కాబట్టి, కేవలం మాటలతో సరిపెట్టకుండా… అందరినీ సమానంగా చూడటాన్ని అభ్యాసం చేసి, వేదాంతాన్ని జీవితంలో ఆచరించి చూపించే ‘అనుష్ఠాన వేదాంతులు’గా మారాలి. ఈ శ్లోకంలో ‘ఆచరణ వేదాంతం’ (Practical Vedanta) అంటే ఏంటో చాలా స్పష్టంగా వివరించారు.
సర్వం విష్ణుమయం జగత్ (కుక్కలతో సహభోజనం)
ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మికస్థితులను అందుకున్న సాధుపుంగవుల ప్రవర్తనలను గురించి వివరిస్తూ గురుదేవులు (శ్రీ రామకృష్ణ) ఈ ఉదంతాలను చెప్పారు.
“ఒకసారి దివ్యపారవశ్యస్థితిలో ఉన్న ఒక సాధువు దక్షిణేశ్వరం వచ్చాడు. ఒకరోజు అతడికి ఆహారం లభించలేదు. ఆకలి వేస్తున్నా ఎవరినీ అడగలేదు. మూల పారవేసిన ఆహారాన్ని ఒక కుక్క తింటుంటే దాని దగ్గరకు వెళ్ళి, ‘సోదరా! నాకు పెట్టకుండా నీవు ఒక్కడివే తింటున్నావా?’ అని దానితో కూర్చుని తినసాగాడు. ఆ కుక్క కూడా అభ్యంతరపెట్టలేదు. అటువంటి విచిత్రమైన రీతిలో తన భోజనాన్ని ముగించుకుని, కాళికాలయంలోకి ప్రవేశించి అమ్మవారిని స్తోత్రం చేశాడు. అతడు ఎంత భక్తిపారవశ్యంతో ఆ స్తోత్రం చదివాడంటే కాళికాలయమే కంపించిపోయింది. అతడు అలా స్తోత్రాన్ని ముగించి వెళ్ళబోతున్న తరుణంలో అతనితోపాటు వెళ్ళి అతడు ఏమి చెపుతాడో నాకు చెప్పమని హృదయుణ్ణి పంపాను. హృదయుడు అతణ్ణి అనుసరించి పోసాగాడు. కొంతదూరం పోయాక అతడు వెనక్కి తిరిగి, ‘ఎందుకు నన్ను వెంబడిస్తున్నావు?’ అని హృదయుణ్ణి అడిగాడు. హృదయుడు, ‘స్వామీ! నాకేమైనా బోధించండి!’ అని అతణ్ణి కోరాడు. అతడు, ‘ఈ మురుగుకాలువలోని నీరు, ఆ గంగానదిలోని నీరు, నీకు ఒకేలా కనపడినప్పుడు; ఈ వేణునాదానికీ, ఆ రణగొణధ్వనికీ నీకు తేడా కనిపించనప్పుడు నీకు నిజమైన జ్ఞానం కలిగిందని తెలుసుకోవచ్చు’ అని చెప్పాడు. అలా చెప్పి అక్కడ నుంచి గబగబా వెళ్ళిపోయాడు.”
“హృదయుడు వచ్చి వారిద్దరికీ జరిగిన సంభాషణ నాతో చెప్పినప్పుడు, ‘అతడు నిజమైన జ్ఞానాన్ని పొందాడు’ అని నేను హృదయుడితో చెప్పాను. అటువంటి జ్ఞానులు కొన్నిసార్లు నిష్కపటమైన చిన్నపిల్లలలాగా, కొన్నిసార్లు శవాలను పీక్కుతినే భూతాలలాగానూ, కొన్నిసార్లు పిచ్చివాళ్ళలాగానూ ప్రవర్తిస్తారు.” అటువంటి స్థితిని వివరిస్తూ గురుదేవులు ఈ కథను చెప్పారు.
“మరొక సాధువు ఉండేవాడు. అతడు ఎప్పుడూ పారవశ్యస్థితిలో ఉండేవాడు. ఎవరితోనూ మాట్లాడేవాడు కాదు. జనం అతడొక పిచ్చివాడని భావించేవారు. ఒకరోజు గ్రామంలో కొంత ఆహారాన్ని బిచ్చమెత్తుకొని తెచ్చి, ఒక కుక్క ప్రక్కనే కూర్చొని దాని మీదుగా చేయివేసి, దానితో పంచుకుని తినసాగాడు. ఇది ఒక విచిత్రమైన దృశ్యానికి దారితీసింది. ఆ సాధువు ఒక ముద్ద తాను తింటూ, రెండవ ముద్దను ఆ కుక్కకు తినిపించసాగాడు. ఇద్దరు స్నేహితులు ముచ్చటగా కలసి తింటున్నట్టు ఆ కుక్కతో కలిసి తినసాగాడు. అక్కడ చేరిన జనం ఇది చూసి నవ్వసాగారు. అతడు వారితో ఇలా అన్నాడు: ‘ఓ విష్ణురూపులారా, మీరు ఎందుకు నవ్వుతున్నారు? ఒక విష్ణువు మరొక విష్ణువుతో కూర్చున్నాడు. ఒక విష్ణువుకు ఇంకొక విష్ణువు తినిపిస్తున్నాడు. సర్వమూ విష్ణుమయమే కదా!’ అని ఆ సాధువు వారితో పలికాడు.”
“అందరిలోనూ భగవంతుణ్ణి చూడడమనే ఈ అత్యున్నత స్థితి అందరికీ కలిగేది కాదు. (భగవద్గీత 7.19)”