యథాకాశస్థితో నిత్యం వాయుః సర్వత్రగో మహాన్ ।
తథా సర్వాణి భూతాని మత్స్థానీత్యుపధారయ ॥ 6
యథా, ఆకాశ స్థితః, నిత్యమ్, వాయుః, స్సర్వత్రగః, మహాన్,
తథా, సర్వాణి, భూతాని, మత్ స్థాని, ఇతి, ఉపధారయ.
యథా =ఏ విధంగా అయితే; సర్వత్రగః =అంతటా వ్యాపించే; మహాన్ = గొప్పదైన; వాయుః = వాయువు; నిత్యమ్ = సదా; ఆకాశ స్థితః = ఆకాశంలో వెలసియున్నదో; తథా = అదే విధంగా; సర్వాణి భూతాని = సకలభూతాలు; మత్ స్థాని = నాయందు వెలసివున్నాయి; ఇతి = అని; ఉపధారయ = గ్రహించు.
తా ॥ (అసంశ్లిష్టాలైన రెండు వస్తువుల ఆధారాధేయ భావాన్ని దృష్టాంత పూర్వకంగా తెలుపుతున్నాడు:) సర్వసంచారియైన మహావాయువు ఆకాశంలో నిత్యం వెలసి ఉండే రీతిగా, (ఆకాశం లేకపోతే వాయువు ఉండజాలదు; ఆకాశం నిరవయవం అవడం వల్ల సంశ్లేషం లేదు.) సర్వభూతాలూ నా యందు వెలసి ఉన్నాయని గ్రహించు. (గీత: 13–32; శ్రీమద్భాగవతమ్. 2–9–34)
వ్యాఖ్య: – సమస్త ప్రాణికోట్లు పరమాత్మలో ఏ విధంగా నిలిచి ఉంటున్నాయి అనే విషయం ఇక్కడ ఒక పోలిక (ఉపమానం) ద్వారా చెప్పబడింది. వాయువు (గాలి) చాలా విశాలమైనది, అన్ని చోట్లా సంచరిస్తుంది, శక్తివంతమైనది. అయినప్పటికీ, అది ఎల్లప్పుడూ ఆకాశంలో ఒక మూల అణిగియే (దాగియే) ఉంటుంది. అదే విధంగా, జగత్తు (ప్రపంచం) విశాలమైనది, అనేక కోట్ల జీవులతో కూడింది. అయినప్పటికీ, అది పరమాత్మలో ఒక మూల అణిగియే ఉంటుంది. మరియు, ఆకాశం తనలో ఉన్న వాయువుతో చాలా దగ్గరగా ఉన్నప్పటికీ, దానితో ఏ మాత్రం అంటకుండా, నిర్లిప్తంగా (సంబంధం లేనట్లు) ఎలా ఉంటుందో, అలాగే పరమాత్మ జగత్తును తనలో (కేవలం ఊహలో/కల్పనలో) కలిగి ఉన్నప్పటికీ, దానితో దేనికీ అంటకుండా ఉంటాడు. వాయువు యొక్క గుణదోషాలు ఆకాశానికి అంటని విధంగా, ప్రాణుల యొక్క గుణదోషాలు గానీ, వారి కర్మలు గానీ పరమాత్మకు అంటవు. ఆకాశం కంటికి కనబడదు. అలాగే, పరమాత్మ కూడా అవ్యక్తరూపుడు (వ్యక్తం కాని రూపం కలవాడు). ఆకాశం సూక్ష్మమైనది, అన్ని చోట్లా వ్యాపించి ఉంటుంది. అలాగే, పరమాత్మ కూడా అతి సూక్ష్మరూపుడు, సర్వవ్యాపకుడు. ఈ విధంగా ఆకాశానికి, పరమాత్మకు కొన్ని పోలికలు (సామ్యాలు) ఉన్నందున, పరమాత్మను గురించి వివరించేటప్పుడు, సామాన్య దృష్టిగలవారికి అర్థం కావడం కోసం ఈ ఆకాశ దృష్టాంతాన్ని (ఉదాహరణను) ఉపయోగిస్తారు. కానీ, నిజానికి పరమాత్మ ఆకాశం కాదు. ఎందుకంటే, ఆకాశం జడమైనది (చలనం లేనిది/చేతనత్వం లేనిది), కానీ పరమాత్మ చైతన్య స్వరూపుడు (సజీవమైన శక్తి స్వరూపం కలవాడు).
ఆకాశంలాగే పరమాత్మ అన్ని చోట్లా వ్యాపించి ఉన్నారని చెప్పడం వలన, ఆయన అస్తిత్వాన్ని (ఉనికిని) మనం అన్ని చోట్లా అనుభూతి చెందాలి. ‘దేవుడు ఎక్కడున్నాడు?’ అనే ప్రశ్నకు ఈ శ్లోకాన్ని బట్టి, ‘అన్ని చోట్లా ఉన్నాడు’ అని చెప్పాల్సి వస్తుంది. ప్రతి అణువులోనూ ఆయన వ్యాపించి ఉన్నారు. ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకున్నట్లయితే, ఇక ప్రజలు పాపపు పనులను (పాపకృత్యములను) ఎలా చేయగలరు? చేయలేరు. ఎందుకంటే, అన్ని చోట్లా పరమాత్మ వారి పనులను గమనిస్తూనే ఉన్నారని తెలుస్తుంది. కాబట్టి, అటువంటివారు పాపానికి భయపడి, మంచి గుణాలతో (సుగుణసంపత్తితో) మెలుగుతారు. మరియు, సమస్త జీవరాశులను పరమాత్మ తనలో కలిగి ఉన్నారని చెప్పబడింది కాబట్టి, జీవుల కంటే ఈశ్వరుడు ఎంతటి ఉన్నత స్థానంలో ఉన్నారో స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. కాబట్టి, ప్రజలు తమ చిన్నపాటి బలం, అందం, ధనం, అధికారం మొదలైన వాటిని చూసి గర్వించకుండా, ‘తానే గొప్ప’ అనే అహంకారాన్ని (దర్పమును) వదిలిపెట్టి, సర్వేశ్వరుడి పట్ల భక్తి, అణకువ (ప్రపత్తులు) కలిగి ఉండి, ఆయనను సేవించాలి అని స్పష్టమవుతోంది.