మహాత్మానస్తు మాం పార్థ దైవీం ప్రకృతిమాశ్రితాః ।
భజంత్యనన్యమనసో జ్ఞాత్వా భూతాదిమవ్యయమ్ ॥ 13
మహాత్మానః, తు, మామ్, పార్థ, దైవీమ్, ప్రకృతిమ్, ఆశ్రితాః,
భజంతి, అనన్య మనసః, జ్ఞాత్వా, భూతాదిమ్, అవ్యయమ్.
పార్థ = అర్జునా; తు = కాని; మహాత్మానః = మహాత్ములైనవారు; దైవీమ్ = దేవసులభము (సాత్త్వికమైన); ప్రకృతిమ్ = స్వభావాన్ని; ఆశ్రితాః = ఆశ్రయించి; అనన్య మనసః = ఏకాగ్రచిత్తులై; భూతాదిమ్ = భూతాలకు కారణమూ; అవ్యయమ్ = అవినాశియు; (అయిన) మామ్ = నన్ను; జ్ఞాత్వా = తెలుసుకుని; భజంతి = భజిస్తున్నారు.
తా ॥ కాని, పార్థా! దైవీస్వభావాన్ని ఆశ్రయించిన మహాత్ములు (కామాదులకు లొంగక) అనన్య మనస్కులై (నా కంటే వేరుగా ఏమీ లేదని తలుస్తూ) నన్ను జగత్కారణంగా, నిత్యునిగా ఎరిగి భజిస్తున్నారు. (గీత: 16–1, 3 చూ:)
వ్యాఖ్య:–
గత రెండు శ్లోకాల్లో రాక్షస బుద్ధి ఉన్నవాళ్ళు (చెడ్డవారు) ఎలా ఉంటారో తెలుసుకున్నాం. ఇప్పుడు ఈ శ్లోకంలోనూ, తర్వాతి శ్లోకంలోనూ దైవ గుణాలు (మంచి బుద్ధి) ఉన్న మహాత్ముల గురించి చెబుతున్నారు.
మంచి మనసు, సత్త్వగుణం ఉన్న గొప్పవారు దేవుడిని తప్ప వేరే దేన్నీ పట్టించుకోకుండా (ఏకాగ్రతతో) సేవిస్తారు. వాళ్ళు గుడ్డిగా పూజించరు. వారికి దేవుడిలో రెండు ప్రత్యేకమైన గొప్ప గుణాలు కనిపించాయి:
- ఆదికారణం: ఈ సృష్టి మొత్తానికి, కదిలే వాటికి-కదలని వాటికి మూలకారణం ఆయనే. (Source of everything).
- అవ్యయత్వం: ఆయనకు నాశనం లేదు. (Indestructible).
ఈ రెండు గుణాలు దేవుడిలో తప్ప వేరే ఏ వస్తువులోనూ, ఏ మనిషిలోనూ లేవు.
- దేవుడు: సనాతనుడు (ఎప్పటి నుంచో ఉన్నవాడు), నాశనం లేనివాడు.
- ప్రపంచం: మిగతా వస్తువులన్నింటికీ పుట్టుక, చావు ఉన్నాయి. అవి ఈరోజు ఉండి రేపు పోయేవే (నశ్వరమైనవి).
కాబట్టి, ఆ తెలివైన వారు బాగా ఆలోచించి, ‘కనిపించే ఈ ప్రపంచం అస్థిరమైనది, ఆ దేవుడు మాత్రమే శాశ్వతమైనవాడు’ అని తెలుసుకున్నారు. సృష్టిలో అందరికంటే గొప్పవాడు ఆయనే అని నిర్ణయించుకొని, పూర్తి మనసుతో ఆయన్నే ఆరాధిస్తున్నారు.
‘అనన్యమనసః’ – మనసు వేరే ఏ విషయాల జోలికి వెళ్ళకుండా, ఇతర ఆలోచనలేవీ లేకుండా, కేవలం ఒకే లక్ష్యం మీద స్థిరంగా నిలబడితే… దానిని ‘అనన్య మనస్సు’ (ఏకాగ్రత) అంటారు. మనం అంతటి ఏకాగ్రతతో దేవుడిని ధ్యానించాలంటే ఒక విషయం స్పష్టంగా అర్థం చేసుకోవాలి:
- ప్రపంచం: ఇది నాశనమయ్యేది, ఇందులో లోపాలు ఉన్నాయి.
- దేవుడు: ఆయన శాశ్వతమైనవాడు, సకల గుణాలు కలవాడు.
ఈ తేడాను బాగా గ్రహించినప్పుడే మనసు దేవుడిపై నిలుస్తుంది. అందుకే ఇక్కడ ‘జ్ఞాత్వా’ (బాగా తెలుసుకొని) అనే పదాన్ని వాడారు. మనం ఎవరినైతే ధ్యానించాలనుకుంటున్నామో, వారి గొప్పతనం గురించి పూర్తిగా తెలిసినప్పుడే మనకు వారిపై గట్టి నమ్మకం కలుగుతుంది. అప్పుడు మాత్రమే మనసు ఇంకెక్కడికీ వెళ్ళకుండా వారి మీదే లగ్నమవుతుంది.
మనసు బయటకు పరుగెత్తకుండా ఉండాలంటే? కంటికి కనిపించే వస్తువుల వల్ల వచ్చే నష్టాలను, దోషాలను ఆలోచించి, వాటిపై ఆసక్తిని (మోహాన్ని) తగ్గించుకోవాలి. ఎప్పుడైతే ప్రపంచంపై విరక్తి కలుగుతుందో, అప్పుడు మనసు బయటి విషయాల వైపు పరుగెత్తడం మానేస్తుంది. అది లోపలికి మళ్లి (అంతర్ముఖమై), ఆ ఒక్క పరమాత్మ మీదే స్థిరంగా నిలబడుతుంది. అప్పుడే మనసులో నిజమైన ఏకాగ్రత (అనన్యత్వం) కుదురుతుంది.
‘మహాత్మానః’ – ‘మహాత్ముడు’ అనేది కేవలం ఒక పేరు కాదు, అది ఒక గొప్ప బిరుదు (Title) లాంటిది. ప్రయత్నం చేస్తే ఆ స్థాయిని ఎవరైనా చేరుకోవచ్చు. ఈ శ్లోకం ప్రకారం, మహాత్ముడు అనిపించుకోవాలంటే మూడు లక్షణాలు ఉండాలి:
- మంచి ప్రవర్తన: దైవ గుణాలను (దైవీ ప్రకృతిని) కలిగి ఉండాలి.
- జ్ఞానం: దేవుడే ఈ సృష్టికి మూలమని, ఆయనకు నాశనం లేదని తెలుసుకోవాలి.
- ఏకాగ్రత: వేరే ఆలోచనలు లేకుండా (అనన్య మనస్కులై) దేవుడిని ధ్యానించాలి.
ఎవరైతే ఈ మూడు పనులు చేస్తారో, వారే మహాత్ములు.
రాక్షస బుద్ధి (అసుర ప్రకృతి) ఉన్నవారు, కోరికలు-కోపం (కామ క్రోధాలు) ఉన్నవారు, దేవుడిపై శ్రద్ధ లేకుండా పూజించేవారు ఎప్పటికీ మహాత్ములు కాలేరు. అలాంటి వారిని ‘అల్పాత్ములు’ (చిన్న బుద్ధి గలవారు) లేదా ‘దురాత్ములు’ (చెడ్డవారు) అని పిలవాల్సి ఉంటుంది. మహాత్ముడు కావడానికి కులం, మతం, గోత్రం, జాతి—ఇవేవీ అడ్డు కావు. పైన చెప్పిన మంచి లక్షణాలు ఏ మనిషిలో ఉంటే, ఆ మనిషి మహాత్ముడే అవుతాడు.
ఈ లోకంలో దేవుడిని ధ్యానించేవాళ్ళు చాలామందే ఉండొచ్చు. కానీ, వేరే ఆలోచన లేకుండా పూర్తి ఏకాగ్రతతో (అనన్య మనస్సుతో) ధ్యానించేవాళ్ళు మాత్రం చాలా అరుదుగా కనిపిస్తారు. సాధారణంగా చాలామంది మనసు—కొంత భాగం భౌతిక విషయాల మీద (సినిమాలు, డబ్బు, కుటుంబం వంటి దృశ్య ప్రపంచం మీద), మిగిలిన కొంత భాగం దేవుడి మీద ఉంటుంది (50-50 లాగా). అలా సగం సగం మనసుతో చేసేవారు, దేవుడి గొప్పతనాన్ని (తత్త్వాన్ని) ఇంకా లోతుగా తెలుసుకోవాలి. ప్రపంచ విషయాల మీద ఉన్న ధ్యాసను మెల్లమెల్లగా తగ్గించుకుంటూ, కేవలం దేవుడి మీదే పూర్తి మనసు నిలిపేలా ప్రాక్టీస్ (అభ్యాసం) చేయాలి. మనసులో నూటికి నూరు పాళ్ళు (100%) దైవ చింతనే ఉండేలా చూసుకోవాలి. అంటే ప్రపంచ ఆలోచనలకు అస్సలు చోటు ఉండకూడదు. ఎప్పుడైతే మనసులో 100% దైవభావం నిండుతుందో, అప్పుడు ఆ మనసు ఇక మామూలు మనసులా ఉండదు. అది చైతన్య స్వరూపంగా, సాక్షాత్తు దైవ స్వరూపంగా మారిపోతుంది. ఆ స్థితినే ‘మోక్షం’ అంటారు.