కవిం పురాణమనుశాసితారం
అణోరణీయాంసమనుస్మరేద్యః ।
సర్వస్య ధాతారమచింత్యరూపం
ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్ ॥ 9
ప్రయాణకాలే మనసాచలేన
భక్త్యా యుక్తో యోగబలేన చైవ ।
భ్రువోర్మధ్యే ప్రాణమావేశ్య సమ్యక్
స తం పరం పురుషముపైతి దివ్యమ్ ॥ 10
కవిమ్, పురాణమ్, అనుశాసితారమ్, అణోః అణీయాంసమ్, అనుస్మరేత్, యః,
సర్వస్య, ధాతారమ్, అచింత్య రూపమ్, ఆదిత్యవర్ణమ్, తమసః, పరస్తాత్.
ప్రయాణకాలే, మనసా, అచలేన, భక్త్యా, యుక్తః, యోగ బలేన, చ, ఏవ,
భ్రువోః, మధ్యే, ప్రాణమ్, ఆవేశ్య, సమ్యక్, సః, తమ్, పరమ్, పురుషమ్, ఉపైతి, దివ్యమ్.
ప్రయాణ కాలే = మృత్యు సమయంలో; భక్త్యా యుక్తః = భక్తి యుక్తుడై; అచలేన మనసా = ఏకాగ్ర చిత్తంతో; యోగ బలేన = ధ్యాన అభ్యాసలబ్ధమైన చిత్త స్థైర్యంతో; భ్రువోః మధ్యే చ ఏవ = భ్రూమధ్యంలోనే; ప్రాణమ్ = ప్రాణాన్ని; సమ్యక్ = సంపూర్ణంగా; ఆవేశ్య = నిలిపి (ధారణచేసి); యః = ఎవరు; సర్వస్య = అందరి; ధాతారమ్ = కర్మఫల దాతను కవిమ్ = సర్వజ్ఞుడను; పురాణమ్ = ప్రాచీనుడు (అనాది); అనుశాసితారమ్ = విశ్వనియంతనూ; అణోః = సూక్ష్మమైన దానికంటే; అణీయాంసమ్ = సూక్ష్మతరుడును; అచింత్య రూపమ్ = అచింత్య స్వరూపుడూ; ఆదిత్య వర్ణమ్ = సూర్యునివలె స్వప్రకాశుడు, జ్యోతిష్మంతుడూ; తమసః = మోహాంధకారానికి; పరస్తాత్ = ఆవలనుండేవాడూ; (అయిన పురుషుని) అనుస్మరేత్ = స్మరించునో; సః = అతడు; తమ్ =ఆ; పరమ్ = శ్రేష్ఠుడును; దివ్యమ్ = జ్యోతిర్మయుడైన; పురుషమ్ = పురుషుణ్ణి (పరమేశ్వరుణ్ణి); ఉపైతి = పొందును.
తా ॥ (అనుస్మరణీయుడైన పురుషుని స్వరూపం వర్ణించబడుతోంది-) సర్వవిద్యా నిర్మాతా, సనాతనుడూ, విశ్వనియంతా, సూక్ష్మమైన దాని కంటే సూక్ష్మతరుడూ, మలినయుక్తాలైన మనోబుద్ధులకు అగోచరుడూ, సూర్యునివలే స్వప్రకాశ స్వరూపుడూ, అజ్ఞానాంధకారమైన ప్రకృతికి ఆవల ఉండేవాడూ, సర్వపోషకుడూ అయిన పరమేశ్వరుణ్ణి ఎవడు మృత్యుసమయంలో భక్తియుక్తుడై ఏకాగ్ర చిత్తంతో ధ్యానాభ్యాసలబ్ధమైన చిత్తస్థైర్యంతో, భ్రూమధ్యంలో ప్రాణాన్ని నిరోధించి, స్మరిస్తాడో; అతడు ఆ జ్యోతిర్మయుడైన పరమేశ్వరుణ్ణి పొందుతాడు.
వ్యాఖ్య:–
ఏదైనా ఒక విషయం గురించి మనకు పూర్తిగా తెలిస్తేనే కదా, దాని గురించి మనం సరిగ్గా ఆలోచించగలం! తెలియని దాని గురించి ధ్యానం చేయడం కష్టం. ధ్యానం చేసేవారికి (ధ్యాతకు), దేవుడిపై (ధ్యేయ వస్తువుపై) పూర్తి నమ్మకం కలగాలి. ఆ నమ్మకం రావాలంటే ముందు దేవుడి రూపం ఏంటి? ఆయన మహిమ ఏంటి? అనేది బాగా తెలిసి ఉండాలి. అందుకే ఇక్కడ, ధ్యానం చేసే పద్ధతిని వివరించడానికి ముందే… అసలు మనం ధ్యానించాల్సిన దేవుడు ఎలా ఉంటారో ‘కవిం పురాణం’ అనే శ్లోకంలో ఎనిమిది లక్షణాలతో వివరించారు.
(1) ‘కవి’ – పరమాత్మను ‘కవి’ అని పిలిచారు. ఇక్కడ కవి అంటే పద్యాలు రాసేవాడని కాదు, ‘అన్నీ తెలిసినవాడు’ (సర్వజ్ఞుడు) అని అర్థం. ఆయన్ను తెలుసుకోవడమే ముఖ్యమైన కవిత్వం.
(2) పురాణపురుషుడు – ఆతడు సనాతనుడు (పురాతనమైనవాడు), అనాది (మొదలు లేనివాడు స్వరూపుడు. ఈ ప్రపంచంలో మన కళ్ళకు కనిపించే ప్రతీ వస్తువుకూ ఒక మొదలు (ప్రారంభం) ఉంది. కానీ పరమాత్మకు మాత్రం ఎలాంటి మొదలు లేదు. దేనికైతే ప్రారంభం ఉంటుందో, దానికి తప్పకుండా అంతం కూడా ఉంటుంది. అందుకే మనకు కనిపించే వస్తువులన్నీ ఎప్పటికైనా నశించిపోతాయి. కేవలం పరమాత్మ మాత్రమే శాశ్వతంగా ఉంటాడు.
(3) శాసకుడు – దేవుడు సమస్త ప్రాణులను, అన్ని లోకాలను పరిపాలిస్తాడు. ఆయనే అందరికీ ప్రభువు. అందరినీ, అన్నింటినీ తన అదుపులో ఉంచుకునే ‘నియామకుడు’ (Controller) ఆయనే. మనం సాధారణంగా చిన్న చిన్న పదవుల్లో ఉండే అధికారులకో, లేదా చిన్న రాజ్యాలను పరిపాలించే రాజులకో ఎంతో భయభక్తులతో సేవలు చేస్తుంటాం, వారిని పొగుడుతుంటాం కదా! మరి అలాంటప్పుడు… ఈ అనంతమైన బ్రహ్మాండం మొత్తాన్ని సృష్టించి, తన ఆధీనంలో ఉంచుకుని నడిపించే ఆ గొప్ప పరమేశ్వరుడిని ఇంకెంత గొప్పగా, ఇంకెంత భక్తితో ఆరాధించాలి? (సాధారణ మనుషులకే అంత విలువ ఇచ్చినప్పుడు, దేవుడికి ఇంకెంతో ఎక్కువ భక్తిని చూపించాలి అని దీని అర్థం).
(4) సూక్ష్మరూపి – పదార్థంలో అతి చిన్న భాగాన్ని అణువు అంటారు. కంటికి కనిపించని ఆ అణువు కంటే కూడా దేవుడు చాలా సూక్ష్మంగా (Subtle) ఉంటాడు. ఉపనిషత్తులు దేవుడిని “అణోరణీయాన్ మహతో మహీయాన్” అని వర్ణించాయి. దీని అర్థం ఆయన అతి చిన్నదాని కంటే చిన్నవాడు (సూక్ష్మమైనవాడు), అలాగే అతి పెద్దదాని కంటే పెద్దవాడు (విరాట్ స్వరూపుడు). దేవుడు అంత సూక్ష్మంగా ఉంటాడు కాబట్టే, ఆయన ఈ సృష్టిలోని ప్రతి అణువులోనూ, ప్రతి వస్తువులోనూ లోపలికి చొచ్చుకుపోయి వ్యాపించి ఉండగలడు. గాలిలో, నీటిలో, మట్టిలో… ఇలా ప్రతి అణువులోనూ ఆ పరమాత్మ ఉన్నాడని గ్రహించాలి. ఆ భావనతో అన్నిటిలోనూ దేవుడిని చూస్తూ భక్తితో ఉండాలి.
(5) సర్వాధారుడు – దేవుడే ఈ విశ్వం మొత్తాన్ని ధరించి (మోస్తూ) ఉన్నాడు. ఆయనే జీవులందరినీ పోషిస్తున్నాడు మరియు రక్షిస్తున్నాడు. అన్నింటికీ ఆయనే ముఖ్యమైన ఆధారం (Foundation). మన కళ్ళకు కనిపించే కొండలు, రాళ్ళు, వస్తువులు… ఇవేవీ వాటంతట అవి కదలలేవు, ఆలోచించలేవు. వీటిని ‘జడాలు’ (Inert) అంటారు. ‘చైతన్యం’ (Consciousness/Life Force) అనే శక్తి తోడవ్వకపోతే ఈ జడ పదార్థాలు నిలబడలేవు, పని చేయలేవు. ఉదాహరణకు కరెంట్ (శక్తి) లేకపోతే బల్బు, ఫ్యాను ఎలా పని చేయవో… ‘చైతన్యం’ అనే ఆధారం లేకపోతే ఈ ప్రపంచం లేదు. ఆ చైతన్యమే పరమాత్మ.
(6) అచింత్యరూపుడు – పరమాత్మ మన కళ్ళకు కనిపించడు, మనసుకు అందడు. మన ఇంద్రియాలకు, మామూలు ఆలోచనలకు ఆయన అతీతుడు. అంటే మనసుతో “దేవుడు ఇలా ఉంటాడు” అని ఊహించడం కష్టం. నది ప్రవహించి వెళ్లి సముద్రంలో కలిశాక, ఇక నది వేరు సముద్రం వేరు అని ఉండదు. నది కూడా సముద్రమే అయిపోతుంది. అలాగే, నిరంతరం ధ్యానం చేసే శుద్ధమైన మనసు (పవిత్రమైన మనసు) దేవుడిలో లీనమైపోతుంది. అప్పుడు ఆ మనిషి దేవుడితో ఐక్యం అయిపోతాడు. మనసులో చెడు ఆలోచనలు, కోరికలు (మలినాలు) ఉంటే దేవుడు ఎప్పటికీ అర్థం కాడు. కేవలం స్వచ్ఛమైన మనసుతోనే ఆయన్ని తెలుసుకోగలం. దేవుడిని తెలుసుకోవడం అంటే… మన కళ్ళ ముందు ఉన్న కుర్చీనో, బల్లువో చూసి తెలుసుకున్నట్టు కాదు. ఉప్పు నీటిలో కరిగినట్టు, మనసు వెళ్లి దేవుడిలో కరిగిపోవడమే నిజమైన అనుభూతి. అలా ఐక్యమైతేనే ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. అసలు మనసుకు అందకపోతే, భగవద్గీతలో “బుద్ధితో గ్రహించవచ్చు” అని (6వ అధ్యాయం), “స్మరించాలి” అని (ఈ శ్లోకం) ఎందుకు చెబుతారు? కాబట్టి, సాధన చేస్తే స్వచ్ఛమైన మనసుతో దేవుడిని తెలుసుకోవడం సాధ్యమే.
(7) ఆదిత్యవర్ణుడు – ప్రకాశస్వరూపుడని అర్థము. మనకు సూర్యుడు వెలుగునిస్తాడు. కానీ ఆ సూర్యుడికి ఆ వెలుగుని ఇచ్చే శక్తి పరమాత్మదే. భౌతికమైన సూర్యుడిని కూడా వెలిగించే ‘జ్ఞాన సూర్యుడు’ ఆ భగవంతుడు. వేదాల్లో “తస్య భాసా సర్వమిదం విభాతి” అని ఒక వాక్యం ఉంది. దాని అర్థం— “ఆయన వెలుగు వల్లే ఈ ప్రపంచంలోని సూర్యచంద్రులు, నక్షత్రాలు, అగ్ని అన్నీ ప్రకాశిస్తున్నాయి”. ఆయన లేకపోతే వీటికి వెలుగు లేదు. ఇక్కడ వెలుగు అంటే కేవలం ట్యూబ్లైట్ వెలుగు లాంటిది కాదు. ‘జ్ఞానం’ (Wisdom) అని అర్థం. అజ్ఞానం అనే చీకటిని పారద్రోలేవాడు అని భావం.
(8) తమస్సునకు పరమైనవాడు – మాయకు, అజ్ఞానం అనే చీకటికి భిన్నంగా, వాటికి అందకుండా అతీతంగా ఉండేవాడే పరమాత్మ.
పైన చెప్పుకున్న ఎనిమిది గొప్ప లక్షణాలు (సర్వజ్ఞుడు, పురాతనుడు, అణువు కంటే చిన్నవాడు మొ||) కలిగిన ఆ పరమాత్మను, మనిషి తన చివరి సమయంలో పూర్తి ఏకాగ్రతతో, భక్తితో స్మరించాలి. ఇక్కడ చనిపోయే సమయాన్ని “ప్రయాణ సమయం” అని పిలిచారు. ఎందుకంటే మరణం అంటే అంతం కాదు, అది జీవుడు ఒక లోకం నుంచి మరో లోకానికి చేసే ప్రయాణం. అది చాలా దూర ప్రయాణం (దీర్ఘ ప్రయాణం). మనం ఏదైనా ఊరు వెళ్ళేటప్పుడు ముందుగానే సామాన్లన్నీ సర్దుకుని, దారిలో ఆకలి వేస్తే తినడానికి ఆహారం (దారిబత్తెం) ఎలాగైతే జాగ్రత్తగా కట్టుకుని వెళ్తామో… అలాగే, పరలోకానికి వెళ్ళే ఆ చివరి ప్రయాణం కోసం కూడా మనం ముందుగానే సిద్ధం కావాలి. ఆ ప్రయాణానికి డబ్బులు, నగలు పనికిరావు. మనం చేసుకున్న “పుణ్యం”, “దైవచింతన” అనే సంపదను మాత్రమే వెంట తీసుకెళ్ళగలం. అందుకే బతికున్నప్పుడే ఆ పుణ్యాన్ని కూడబెట్టుకుని సిద్ధంగా ఉండాలి.
చివరి సమయంలో మనిషి— (1) పూర్తి భక్తితో, (2) యోగ బలంతో తన ప్రాణశక్తిని లేదా దృష్టిని రెండు కనుబొమ్మల మధ్య (భ్రూమధ్యం) నిలిపి, ఏమాత్రం కదలని మనసుతో ఆ పరమాత్మను ధ్యానించాలి. ధ్యానయోగికి భక్తి, యోగం అనే రెండు రెక్కలూ అవసరమని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పారు.
- భక్తి ఎందుకు?: మనలోని “నేను” అనే అహంకారం చచ్చిపోవడానికి, దేవుడి దయ పొందడానికి ‘భక్తి’ చాలా ముఖ్యం.
- యోగం ఎందుకు?: మనసు, ఇంద్రియాలు అదుపులో ఉండి, ఏకాగ్రత కుదరాలంటే ‘యోగ బలం’ కావాలి. అందుకే ‘భక్త్యా’ (భక్తితో), ‘యోగబలేన’ (యోగబలంతో) అని రెండు పదాలను వాడారు.
ఎడతెగని స్మరణ: ఇక్కడ ‘అనుస్మరన్’ అనే పదాన్ని వాడారు. అంటే మధ్యలో ఆపకుండా, ఎడతెగని ధారలా దేవుడిని స్మరిస్తూనే ఉండాలి అని అర్థం.
నిలకడైన మనసు: ‘అచలేన మనసా’ అంటే కదలని/నిశ్చలమైన మనసు అని అర్థం. ఊగిసలాడే (చపల) మనసుతో దేవుడిని పట్టుకోలేం. మనసు నిలకడగా ఉన్నప్పుడే పరమాత్మను గ్రహించగలం.
“అంత్యకాలంలో ధ్యానం చేయాలి” అని చెప్పినప్పటికీ, దాని అసలు ఉద్దేశ్యం— జీవితమంతా అలా సాధన చేస్తూనే ఉండాలి అని. ఎందుకంటే, పైన చెప్పిన ఆ ‘యోగబలం’ (ఏకాగ్రత శక్తి) చనిపోయే సమయంలో అకస్మాత్తుగా ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది? జీవితమంతా సాధన చేస్తేనే కదా ఆ సమయానికి వస్తుంది! అందుకే జీవితంలో అన్ని సమయాల్లో, అన్ని పరిస్థితుల్లోనూ ఆ దేవుడిని భక్తితో, నిశ్చలమైన మనసుతో స్మరిస్తూ ఉండాలి. అప్పుడే చివరి క్షణంలో కూడా అది సాధ్యమవుతుంది. ఇలా చేస్తే వచ్చే ఫలితం సామాన్యమైనది కాదు, అది సాక్షాత్తు ‘మోక్షమే’. దేవుడిలో ఐక్యమైపోవడమే. ఇది చాలా గొప్ప ఫలితం (అపూర్వ ఫలితం). లోకంలో ఉండే చిన్న చిన్న సుఖాల కోసం, వస్తువుల కోసం జనాలు రాత్రింబవళ్ళు కష్టపడుతుంటారు. వాళ్ళు ఈ విషయాన్ని అర్థం చేసుకుని, ఆ అల్పమైన వాటిని వదిలేసి… శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని ఇచ్చే ఆ పరమాత్మ కోసం ప్రయత్నించడం ఎంతో మంచిది.