తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు మామనుస్మర యుధ్య చ ।
మయ్యర్పితమనోబుద్ధిః మామేవైష్యస్యసంశయః ॥ 7
తస్మాత్, సర్వేషు, కాలేషు, మామ్, అనుస్మర, యుధ్య, చ,
మయి, అర్పిత మనః బుద్ధిః, మామ్, ఏవ, ఏష్యసి, అసంశయః.
తస్మాత్ = కనుక; సర్వేషు కాలేషు = అన్ని వేళలలో; మామ్ = నన్ను; అనుస్మర = స్మరిస్తూ ఉండు; యుధ్య చ = మరియు, యుద్ధం ఒనర్చు; మయి = నాయందు; అర్పిత మనః బుద్ధిః = మనోబుద్ధులను అర్పించినవాడవైతే; అసంశయః = నిస్సందేహంగా; మాం ఏవ = నన్నే; ఏష్యసి = పొందుతావు.
తా ॥ (పూర్వవాసనలే అంత్యకాల స్మృతికి కారణం అవుతున్నాయి. అప్పుడు వివశుడైన జీవునికి స్మరణ ప్రయత్నం ఉండదు.) కనుక, నిరంతరం నీవు నన్ను గూర్చి తలపోస్తూ ఉండు; (ఈ నిరంతరస్మరణ చిత్తశుద్ధి లేకపోతే కలుగదు, కనుక చిత్తశుద్ధి నిమిత్తం స్వధర్మమైన) యుద్ధాన్ని కూడా చెయ్యి. నా యందు మనోబుద్ధులను అర్పిస్తే నిస్సందేహంగా నీవు నన్నే పొందుతావు.
వ్యాఖ్య:-
5వ శ్లోకంలో “అంత్యకాలంలో దేవుడిని స్మరిస్తే మోక్షం వస్తుంది” అని చెప్పారు కదా! దాన్ని చూసి కొందరు “అయితే జీవితమంతా మనకిష్టమొచ్చినట్టు గడిపి, కేవలం చనిపోయే ముందు లేదా ముసలితనంలో దేవుడిని తలుచుకుంటే సరిపోతుందిలే” అని తప్పుగా అర్థం చేసుకునే ప్రమాదం ఉంది. అలాంటి అజాగ్రత్త గలవారిని హెచ్చరించడానికే భగవంతుడు ఈ శ్లోకం చెప్పారు. గత శ్లోకంలో “అంత్యకాలంలోనూ” అని చెప్పారు, కానీ ఈ శ్లోకంలో “తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు” (అందువలన అన్ని కాలాలలోనూ) అని స్పష్టం చేస్తున్నారు. అంటే ఇది గత శ్లోకానికి వివరణ లాంటిది. ఇక్కడ “తస్మాత్” (అందువలన) అనే పదాన్ని వాడటంలో ఉద్దేశ్యం ఏంటంటే— జీవితమంతా నిరంతరం దేవుడిని స్మరిస్తేనే, చివరి సమయంలో దేవుడిని తలుచుకునే అదృష్టం కలుగుతుంది. దైవచింతన అనేది కేవలం ముసలితనానికో, మరణ సమయానికో పరిమితం కాదు. బాల్యం, యవ్వనం నుంచే దేవుడిని స్మరించాలి అని దీని అర్థం.
వెలుతురు మాయం అయిన వెంటనే ఆ ప్రదేశాన్ని చీకటి ఎలా ఆక్రమించేస్తుందో, మనం దేవుడి గురించి ఆలోచించడం మానేసిన మరుక్షణమే ‘మాయ’ (అజ్ఞానం లేదా చెడు ప్రభావం) మన మనసులోకి చొరబడిపోతుంది. సప్తాహాలు వంటి పెద్ద పూజలు జరిగేటప్పుడు ‘అఖండ దీపం’ (కొండెక్కని దీపం) వెలిగిస్తారు. ఆ దీపం ఆరిపోకుండా ఎలా జాగ్రత్తగా చూసుకుంటారో, అలాగే మన హృదయం లోపల ‘దేవుడిని స్మరించడం’ అనే దీపం ఎప్పుడూ వెలుగుతూనే ఉండేలా చూసుకోవాలి. ఒక్క క్షణం కూడా ఆ స్మరణ ఆగిపోకూడదు.
‘అనుస్మరన్’ – ఇక్కడ ‘స్మరన్’ (స్మరించడం) అని కాకుండా ‘అనుస్మరన్’ (అనుసరించి స్మరించడం) అని వాడారు. అంటే దేవుడిని ఒకసారి తలుచుకుని వదిలేయడం కాదు, మాటిమాటికి, నిరంతరం తలుచుకుంటూనే ఉండాలి అని అర్థం. ఏదైనా ఒక విషయం మనసులో బలంగా ముద్ర పడాలంటే కేవలం ఒకసారి గుర్తుచేసుకుంటే చాలదు. దాన్ని పదే పదే మననం (అనుస్మరణం) చేసుకోవాలి. అందుకే దేవుడి గురించి వినడం (శ్రవణం), విన్నదాన్ని ఆలోచించడం (మననం), దాన్ని ధ్యానం చేయడం (నిదిధ్యాసనం) అనేవి ఆపకుండా చేస్తూ ఉండాలి. చేతిలో ముందే టికెట్ ఉంచుకుని ప్రయాణానికి సిద్ధంగా ఉన్నవాడికి, రైలు ఎప్పుడు వచ్చినా కంగారు ఉండదు. అలాగే, జీవితమంతా దేవుడిని స్మరిస్తూ గడిపిన వ్యక్తి మనసు పూర్తిగా దైవభావనతో నిండిపోయి ఉంటుంది. అతడి మనసులో మంచి సంస్కారాలు నిండి ఉంటాయి కాబట్టి, మరణం ఏ క్షణంలో వచ్చినా అతను భయపడడు. ఎప్పుడూ ఆనందంగానే, సిద్ధంగా ఉంటాడు.
చాలామందికి ఒక అనుమానం వస్తుంది. “నిరంతరం దేవుడినే తలుచుకుంటూ ఉంటే, మా పనులు ఎవరు చేస్తారు? ఉద్యోగాలు, వ్యాపారాలు ఎలా చేసుకోవాలి? కుటుంబాన్ని ఎలా పోషించుకోవాలి?” అని అడుగుతుంటారు. ఈ ప్రశ్నకు కృష్ణుడే చక్కని సమాధానం చెప్పాడు. “మాం అనుస్మర యుధ్య చ” అంటే “నన్ను స్మరిస్తూనే, యుద్ధం కూడా చేయి” అని అర్థం. అర్జునుడు క్షత్రియుడు కాబట్టి, ఆయనకు యుద్ధం చేయమని చెప్పారు. మిగతా వారు తమ తమ వృత్తులను (పౌరోహిత్యం, వ్యాపారం, వ్యవసాయం, ఉద్యోగం, సేవ మొదలైనవి) యథావిధిగా చేసుకోవాలి. మీరు ఏ పని చేస్తున్నా సరే, ఆ పనులకు ఆటంకం కలగకుండానే మనసులో దేవుడిని స్మరిస్తూ ఉండాలి. యుద్ధం అనేది చాలా భయంకరమైన, కష్టమైన పని. కళ్ళ ముందు కృష్ణుడిని చూస్తూ, మనసులో ఆయన్ను స్మరిస్తూనే అర్జునుడు అంతటి భయంకరమైన యుద్ధాన్ని చేయగలిగాడు. మరి అంత కష్టమైన పనే దైవస్మరణతో సాధ్యమైనప్పుడు… సామాన్యమైన సంసార బాధ్యతలు, ఆఫీసు పనులు చేయడం మనకు కష్టం కాకూడదు కదా? కచ్చితంగా చేయవచ్చు. అలా చేయమనే భగవంతుడు ఆదేశిస్తున్నాడు.
‘మయ్యర్పితమనో బుద్ధిః’ – ఎవరైతే తమ మనసును, బుద్ధిని ఎల్లప్పుడూ దేవుడికే అంకితం చేస్తారో, వారు కచ్చితంగా దేవుడిని చేరుకుంటారు (మోక్షం పొందుతారు). ఇక్కడ కేవలం ‘మనసు’నే కాకుండా ‘బుద్ధి’ని కూడా ప్రత్యేకంగా చెప్పడానికి ఒక ముఖ్యమైన కారణం ఉంది.
- మనసు పని: ఇది కేవలం ఆలోచనలు చేస్తుంది, కోరికలను పుట్టిస్తుంది (సంకల్పిస్తుంది).
- బుద్ధి పని: ఇది ఆలోచనను పరిశీలించి, “ఇది చేయాలి” అని గట్టి నిర్ణయం తీసుకుంటుంది (నిశ్చయిస్తుంది).
మనసు ఒక విషయాన్ని గురించి ఆలోచించినప్పుడు, బుద్ధి దాన్ని “ఇది సరైనదే, దీన్నే పట్టుకోవాలి” అని గట్టిగా నిర్ధారించకపోతే… మనసు ఆ విషయం మీద నిలకడగా ఉండలేదు. మళ్ళీ వేరే ఆలోచనలోకి వెళ్ళిపోతుంది. అందుకే, మనసు నిలకడగా దేవుడిపై ఉండాలంటే, బుద్ధి సహాయం కూడా కావాలి. మనసు, బుద్ధి రెండింటినీ కలిపి దేవుడిపై లగ్నం చేయాలి. అప్పుడే ఏకాగ్రత కుదురుతుంది.
‘అసంశయః’ – అలా మనసు, బుద్ధిని అర్పించిన వారికి దైవసాక్షాత్కారం కలుగుతుందని భగవంతుడు నొక్కి చెప్పారు. కొద్దిసేపటి క్రితమే (5వ శ్లోకంలో) “నాస్త్యత్రసంశయః” (దీనిలో సందేహం లేదు) అని చెప్పారు. మళ్ళీ వెంటనే ఇక్కడ కూడా “అసంశయః” (నిస్సంశయంగా) అని అంటున్నారు. ఇలా పదే పదే “సందేహం లేదు” అని చెప్పారంటే, ఇది ఎంతటి పరమ సత్యమో మనం అర్థం చేసుకోవాలి. దీన్ని నమ్మి కచ్చితంగా ఆచరించాలి. జీవుడు (మనిషి) తాను చేయాల్సిన పనిని సరిగ్గా చేస్తే, దేవుడు ఇవ్వాల్సిన ఫలితాన్ని కచ్చితంగా ఇస్తాడు. మనం చేయాల్సిందల్లా మన మనసును, బుద్ధిని నిరంతరం దేవుడికి అర్పించడమే. అలా చేస్తే బ్రహ్మసాయుజ్యం (మోక్షం) దానంతట అదే మనల్ని వెతుక్కుంటూ వస్తుంది. ప్రజలు తమ మనసు, బుద్ధిని కళ్ళకు కనిపించే ప్రాపంచిక విషయాల మీద నుంచి మళ్లించాలి. వాటిని దేవుడి మీద లగ్నం చేయాలి. అప్పుడే మనం కోరుకునే శాశ్వతమైన ఆనందం అనే లక్ష్యం నెరవేరుతుంది.
మరణ సమయంలో భగవత్ స్మృతి – బద్ధజీవుడు
“బద్ధజీవులు మరణ సమయంలోనూ సంసారం గురించే పలవరిస్తారు. బాహ్యంగా జపమాలను త్రిప్పటం వలనా, గంగలో మునగటం వలనా, తీర్థయాత్రలు చేయటం వలనా ప్రయోజనం ఏమిటి? అంతరంగాన సంసారం పట్ల అనురక్తి ఉండే పక్షంలో మరణ సమయంలో అదే ముందుకు వచ్చి నిలబడుతుంది. ఏదేదో అసందర్భ ప్రేలాపన చేస్తాడు! సంధి కొట్టిన వ్యక్తి, ‘పసుపు, ఆవాలు, లవంగం’ అంటూ ప్రేలాపిస్తాడు. చిలుక సామాన్యంగా ‘రాధాకృష్ణా’ అని పలుకుతుంది. కాని పిల్లి పట్టుకోవటానికి వచ్చినప్పుడు దాని స్వతసిద్ధమైన ‘కీచ్, కీచ్’ కంఠస్వరమే వెలువడుతుంది. మరణించేటప్పుడు దేన్ని గురించి యోచిస్తూ ఉంటావో దాన్నే మరుజన్మలో పొందుతావని గీత (BG 8.6) పేర్కొంటోంది. భరత మహారాజు ‘జింక, జింక’ అంటూ ప్రాణం వదిలాడు, మరుజన్మలో జింకగా జన్మించాడు. భగవత్ చింతన చేస్తూ ప్రాణం వదలితే భగవల్లాభం కలుగుతుంది, తదనంతరం ఈ లోకానికి తిరిగి రానక్కరలేదు.”
బ్రహ్మసమాజ భక్తుడు: స్వామీ, ఒక వ్యక్తి ఇతర సమయాలలో భగవత్ చింతన చేస్తూ ఉంటాడు, మరణ సమయంలో చింతన చేయలేదు. అతడు సుఖదుఃఖమయమైన ఈ సంసారంలోకి తిరిగి రావటం సంభవిస్తుందా? అతడు మునుపు భగవత్ చింతన చేసి ఉన్నాడే?
శ్రీరామకృష్ణులు: జీవుడు భగవంతుని గురించి చింతన చేస్తాడు కాని ఆయన పట్ల విశ్వాసం కలిగి ఉండడు. అందుచేత మళ్ళీ మళ్ళీ మరచిపోతాడు. ఏనుగుకు ఇప్పుడు స్నానం చేయిస్తాం, మరుక్షణమే అది మట్టి, బురదలను పూసుకుంటుంది. మనస్సు ఒక మదించిన ఏనుగు! కాని ఏనుగుకు స్నానం చేయించగానే ఏనుగుశాలలో కట్టివేస్తే అది మట్టినో, బురదనో పులుముకోలేదు. మనిషి మరణించే సమయంలో భగవంతుని తలచుకుంటే మనస్సు శుద్ధమై పోతుంది. మళ్ళీ కామినీ కాంచనాల పట్ల ఆసక్తి చెందటానికి ఆ మనస్సుకు అవకాశం ఉండదు.
“జీవునికి భగవంతుని పట్ల విశ్వాసం లేదు, అందుచేతనే ఇన్ని కష్టాలు అనుభవిస్తాడు. ‘గంగలో స్నానం చేస్తున్నప్పుడు, పాపాలు నిన్ను వీడి గంగా తీరంలోని చెట్లపై కూర్చుంటాయి. నువ్వు ఒడ్డుకు రాగానే మళ్ళీ నీ భుజాలపై కెక్కుతాయి’ అని చెబుతాను. (అందరూ నవ్వారు) ప్రాణం పోయేటప్పుడు భగవంతుని తలంపు ఉండాలంటే అందుకైన మార్గం ముందుగానే చేసుకుని ఉండాలి. ఆ మార్గమే అభ్యాసయోగం. భగవంతుణ్ణి నిరంతరం తలచుకోవటం అభ్యాసం చేసుకుంటె చివరి క్షణంలోనూ ఆయన స్మరణకు వస్తాడు. (మూలం: శ్రీ రామకృష్ణ కథామృతం)