యం యం వాపి స్మరన్ భావం త్యజత్యంతే కళేవరమ్ ।
తం తమేవైతి కౌంతేయ సదా తద్భావభావితః ॥ 6
యమ్, యమ్, వా, అపి, స్మరన్, భావమ్, త్యజతి, అంతే, కళేవరమ్,
తమ్, తమ్, ఏవ, ఏతి, కౌంతేయ, సదా, తత్ భావ భావితః.
అంతే = మరణసమయంలో; యం యం వా అపి = ఏయే; భావమ్ = భావాన్ని, దేవతావిశేషాన్ని; స్మరన్ = తలుస్తూ; కళేవరమ్ = శరీరాన్ని; త్యజతి = వదలుతున్నాడో; కౌంతేయ = అర్జునా; సదా = ఎల్లప్పుడూ; తత్ భావ భావితః = ఆ దేవతాభావాన్ని పొందినవాడు; తం తం ఏవ = ఆయా దేవతనే; ఏతి = పొందుతాడు.
తా ॥ కౌంతేయా! (అదీ గాక), అంత్యకాలంలో ఎవరెవరు ఏయే దేవతా భావాన్ని (లేక అన్యవిషయాలను) చింతన చేస్తూ శరీరాన్ని విడుస్తున్నాడో, అతడు ఆయా దేవతా భావాన్నే (లేక అన్యవిషయాలనే) పొందుతున్నాడు.
వ్యాఖ్య:–
మనిషి ఎప్పుడూ దేని గురించి ఆలోచిస్తుంటాడో, ఆ ఆలోచనలే అతని మనసులో బలంగా నాటుకుపోతాయి. చనిపోయే సమయంలో మనసులో ఏ ఆలోచన ఉంటుందో, దానికి తగ్గట్టుగానే వచ్చే జన్మ (శరీరం) వస్తుందని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి. జడభరతుడు అనే రాజు చనిపోయే చివరి క్షణాల్లో ఒక లేడి (జింక) గురించి ఆలోచిస్తూ ప్రాణం విడిచాడు. అందుకే ఆయన మరుసటి జన్మలో లేడిగా పుట్టాడని భాగవతంలో ఉంది. “యద్భావం తద్భవతి” అంటే మనం ఎలాంటి భావంతో ఉంటామో, అలాంటి దాన్నే పొందుతాం అని అర్థం. అయితే, చనిపోయే ఆ చివరి క్షణంలో మంచి ఆలోచన రావాలంటే అది ఒక్కరోజులో సాధ్యం కాదు. మన జీవితమంతా మనం దేని గురించి ఎక్కువగా ఆలోచిస్తామో, సరిగ్గా చివరి రోజుల్లో కూడా అదే ఆలోచన మనసుకు వస్తుంది. మరణించేటప్పుడు ఆ ఆలోచనే బలంగా మారి, మనిషి తదుపరి జన్మను నిర్ణయిస్తుంది. కాబట్టి, జీవితమంతా శాశ్వతం కాని చిన్న చిన్న విషయాల గురించి, వస్తువుల గురించి ఆలోచిస్తూ గడపకుండా… నిరంతరం దేవుడి గురించి ఆలోచిస్తూ ఉండాలి. అలా చేస్తే ఆ దైవ భావన మనసులో గట్టిగా ముద్రపడుతుంది. అప్పుడు చివరి సమయంలో కూడా దేవుడి స్మరణే కలుగుతుంది. దీనివల్ల మనిషి దేవుడిలో ఐక్యమైపోయి, మోక్షాన్ని పొందుతాడు. ప్రపంచంలో అన్నింటికంటే గొప్పది, ఏమాత్రం దుఃఖం లేని ఆనందకరమైన స్థితి “మోక్షం” (ఆత్మసాక్షాత్కారం). ఆ స్థితిని పొందడానికి జీవితమంతా దేవుడి గురించి ఆలోచించడం, స్మరించుకోవడం, ధ్యానం చేయడం వంటివి చేస్తూ ఉండాలి. దేవుడిపై భక్తి లేదా ఆ సంస్కారం ఒక్క క్షణంలో వచ్చేది కాదు. దానికి ఎడతెగని ప్రయత్నం కావాలి. జీవితమంతా కేవలం ఆస్తులు కూడబెట్టుకోవడంలో, భోగభాగ్యాలు అనుభవించడంలోనే గడిపేస్తే… చివరి సమయంలో దేవుడి ఆలోచన ఎలా వస్తుంది? అప్పుడు పశ్చాత్తాపపడినా (బాధపడినా) ప్రయోజనం ఉండదు.
ఆధ్యాత్మిక సాధనను ముసలితనంలో చేద్దాంలే అని వాయిదా వేయకూడదు. ఆరోగ్యం బాగున్నప్పుడే మొదలుపెట్టాలి. మన మోక్షం మన చేతుల్లోనే ఉంది. ముసలితనం వచ్చి శరీరం సహకరించని స్థితికి చేరుకోకముందే… అంటే బాల్యం, యవ్వనంలో ఉండగానే, ఆరోగ్యం బాగున్నప్పుడే మనిషి దైవసాధనలో నైపుణ్యం సంపాదించాలి. మంచి ఆధ్యాత్మిక సంస్కారాన్ని అలవాటు చేసుకోవాలి. మనం సంసార బంధాల్లో చిక్కుకోవడానికైనా, లేదా మోక్షం పొందడానికైనా మనమే కారణం. వచ్చే జన్మ మంచిగా ఉండాలా? చెడ్డగా ఉండాలా? లేదా అసలు జన్మ లేకుండా మోక్షం కావాలా? అనేది పూర్తిగా మన చేతుల్లోనే ఉంది. ఇవన్నీ మనం చనిపోయేటప్పుడు మనసులో ఉండే భావనపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ఆ చివరి భావన ఒక్కరోజులో రాదు, మనం జీవితమంతా చేసే సాధన వల్లే వస్తుంది. అందుకే మొదటి నుంచే చాలా జాగ్రత్తగా ఉంటూ మనసును దేవుడిపై లగ్నం చేసుకోవాలి. ఇదే విషయాన్ని రాబోయే శ్లోకంలో (‘తస్మాత్సర్వేషు కాలేషు..’) భగవంతుడు ఇంకా స్పష్టంగా చెప్పబోతున్నాడు. ఇక్కడో ముఖ్యమైన విషయం గమనించాలి. ఎవరైనా జీవితమంతా దైవచింతనతో, మంచి అలవాట్లతో గడిపి, సరిగ్గా చనిపోయే సమయానికి అనారోగ్యం వల్ల (వాత, పిత్త, కఫాల ప్రకోపం వల్ల) స్పృహ కోల్పోయినా, లేదా దేవుడిని తలుచుకోలేకపోయినా నష్టం లేదు. జీవితమంతా చేసిన పుణ్యం వల్ల వారికి తప్పక సద్గతి (మోక్షం) లభిస్తుంది.