అంతకాలే చ మామేవ స్మరన్ ముక్త్వా కళేవరమ్ ।
యః ప్రయాతి స మద్భావం యాతి నాస్త్యత్ర సంశయః ॥ 5
అంతకాలే, చ, మామ్, ఏవ, స్మరన్, ముక్త్వా, కళేవరమ్,
యః, ప్రయాతి, సః, మత్ భావమ్, యాతి, న, అస్తి, అత్ర, సంశయః.
అంతకాలే చ = మరియు, మృత్యుసమయంలో; మాం ఏవ = నన్నే; స్మరన్ = స్మరిస్తూ; కళేవరమ్ = శరీరాన్ని; ముక్త్వా = త్యజించి; యః = ఎవడు; ప్రయాతి = పయనమగునో; సః = అతడు; మత్ భావమ్ = నా స్వరూపాన్ని; యాతి = పొందును; అత్ర = ఈ విషయంలో; సంశయః = సందేహం; న అస్తి = లేదు.
తా ॥ (నియతచిత్తులైనవారు అంత్యకాలంలో నిన్ను ఏ విధంగా ఎరుగ గలరు? అనే ప్రశ్నకు ప్రత్యుత్తరంగా, ఆ ఎరిగే రీతిని, తత్ఫలాన్నీ చెబుతున్నాడు:) అవసాన కాలంలో ఎవరు నన్ను (అంతర్యామిగా, పరమేశ్వరునిగా) స్మరిస్తూ, శరీరాన్ని విడిచి (అర్చిరాది మార్గంలో) ప్రయాణిస్తున్నాడో అతడు నా భావాన్నే (రూపాన్ని, ముక్తిని) పొందుతాడు – ఈ విషయంలో సందేహం లేదు.
వ్యాఖ్య:-
ఇక్కడ అర్జునుడు అడిగిన చివరి (ఏడవ) ప్రశ్నకు శ్రీకృష్ణుడు సమాధానం ఇస్తున్నాడు. మరణ సమయంలో (అంత్యకాలంలో) మనసును ఎలా అదుపులో ఉంచుకుని దేవుడిని చేరుకోవాలో ఇందులో వివరిస్తున్నారు. ఎవరైతే చనిపోయే సమయంలో కూడా భగవంతుడిని స్మరిస్తూ శరీరాన్ని వదిలేస్తారో, వారు కచ్చితంగా ఆ భగవంతుడినే చేరుకుంటారు. ఈ శ్లోకంలో ‘చ’ (సంస్కృతంలో ‘చ’ అంటే ‘కూడా’ అని అర్థం) అనే అక్షరం చాలా ముఖ్యమైనది. కృష్ణుడు “అంత్యకాలమందు మాత్రమే” అని చెప్పలేదు. “అంత్యకాలమందు కూడా” అని చెప్పాడు. దీనిని బట్టి మనకు ఒక విషయం స్పష్టమవుతోంది: మనం జీవితాంతం దేవుడిని స్మరిస్తూ ఉంటేనే, అంత్యకాలంలో కూడా దేవుడు గుర్తుకొస్తాడు. ఒకవేళ కృష్ణుడు “చివరిలో తలుచుకుంటే చాలు” అని చెప్పి ఉంటే, మనుషులు సోమరిపోతులు అయిపోయేవారు. “జీవితమంతా ఇష్టమొచ్చినట్టు ఉండి, చనిపోయేటప్పుడు దేవుడిని తలుచుకుందాంలే” అని అనుకునేవారు. కానీ మనుషులు అలా బద్ధకస్తులుగా మారడం దేవుడికి ఇష్టం లేదు. అందుకే, రాబోయే శ్లోకాల్లో శ్రీకృష్ణుడు “తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు” (అందువల్ల అన్ని వేళలా నన్ను స్మరించు) అని ఈ విషయాన్ని ఇంకా స్పష్టంగా వివరిస్తాడు. కాబట్టి, జీవితమంతా సాధన చేస్తేనే… చివరి క్షణంలో ఆ ఫలితం దక్కుతుంది.
ఎవరైతే జీవితమంతా దేవుడిని ఎప్పుడూ తలుచుకుంటూ ఉంటారో, వారికి మాత్రమే చనిపోయే సమయంలో దేవుడు గుర్తుకొస్తాడు. ఏదో పూర్వజన్మ పుణ్యం ఉన్న కొద్దిమంది గొప్పవారికి తప్ప, సాధారణ మనుషులకు చివరి క్షణంలో హఠాత్తుగా దైవభావన కలగదు. దానికోసం ముందు నుంచే చాలా సాధన (Preparation) ఉండాలి. ఒక నాటకం వేయాలంటే, అందులోని పాత్రధారులు కొన్ని నెలల ముందు నుంచే డైలాగులు ప్రాక్టీస్ చేస్తారు. ఒక విద్యార్థి పాస్ అవ్వాలంటే ఏడాది మొత్తం చదవాలి. సరిగ్గా పరీక్ష రోజే పుస్తకం తెరిస్తే ఏ లాభం ఉండదు కదా? అలాగే, మరణ సమయం అనేది ఒక పరీక్ష లాంటిది. దానికి జీవితమంతా సన్నద్ధమవాలి. అప్పుడే చివరిలో సులభంగా దేవుడు గుర్తుకొస్తాడు. మనం పగలంతా వేటి గురించి ఆలోచిస్తామో, రాత్రి కలలో అవే వస్తాయి. అలాగే, జీవితమంతా మన మనస్సు దేని మీద లగ్నమై ఉంటుందో (డబ్బు, కుటుంబం, లేదా దేవుడు), చనిపోయేటప్పుడు అదే గుర్తుకు వస్తుంది. చనిపోయే సమయంలో శరీరం సహకరించకపోవచ్చు. వాతం, పిత్తం, కఫం వంటి దోషాల వల్ల జబ్బులు రావచ్చు. గొంతులో కఫం అడ్డుపడొచ్చు. లేదా పూర్తిగా స్పృహ (Memory/Consciousness) కోల్పోవచ్చు. అలాంటి క్లిష్టమైన సమయంలో కొత్తగా దేవుడిని తలుచుకోవడం చాలా కష్టం, ఒక్కోసారి అసాధ్యం కూడా. అందుకే, ఆ చివరి క్షణంలో మనస్సు దైవం మీద నిలవాలంటే.. ఇప్పటి నుంచే, జీవితాంతం ధ్యానం, దైవచింతన చేస్తూ మనసును దేవుడితో ముడిపెట్టి ఉంచాలి.
శ్రీకృష్ణుడు “అంత్యకాలంలో కూడా” (అన్తకాలే చ) అని చెప్పడంలో ఒక పెద్ద రహస్యం దాగి ఉంది. ‘మాయ’ అనేది చాలా బలమైనది. మనిషిని ఎప్పుడు మోసం చేద్దామా అని అది ఎప్పుడూ కాచుకుని ఉంటుంది. ఏమాత్రం ఏమరుపాటుగా ఉన్నా అది మనల్ని దెబ్బతీస్తుంది. మోక్షం కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) చివరి శ్వాస విడిచే వరకు చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. దేవుడిని ఒక్క క్షణం మర్చిపోయినా, ఆ చిన్న అవకాశాన్ని అడ్డం పెట్టుకుని ‘మాయ’ విజృంభిస్తుంది. మళ్ళీ మనిషిని జనన మరణాల చక్రంలో (సంసారంలో) పడేస్తుంది. ఒక వ్యక్తి సముద్రం అంతా కష్టపడి దాటి, తీరానికి కేవలం పది గజాల దూరంలో అజాగ్రత్తగా ఉంటే ఎలా మునిగిపోతాడో… ఒక వ్యక్తి నిచ్చెన అంతా ఎక్కి, ఇంకా ఒక్క మెట్టు ఉందనగా జారిపడితే ఎలా కిందపడతాడో…అలాగే, జీవితమంతా దైవచింతన చేసి, చివరి రోజుల్లో అజాగ్రత్తగా ఉంటే మాయ మనసును గందరగోళానికి గురిచేస్తుంది. అందుకే కృష్ణుడు ఆ హెచ్చరిక చేశాడు. ఈ విషయంలో వసిష్ఠ మహర్షి శ్రీరాముడికి చేసిన బోధనను మనం గుర్తుచేసుకోవాలి.
తవ నావహితం చిత్తం కామః కవలయిష్యతి సావధానస్య బుద్ధస్య పిశాచః కిం కరిష్యతి. (యోగవాసిష్ఠము)
ఓ రామచంద్రా! నువ్వు కనుక అజాగ్రత్తగా ఉంటే… ‘కామం’ (కోరిక) నీ మనసును మింగేస్తుంది. కానీ, ఎవరైతే ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా, అప్రమత్తంగా (Alert గా) ఉంటారో… వారిని ఆ కోరిక అనే పిశాచం ఏమీ చేయలేదు.
‘మామేవ’ – ( నన్నేస్మరించుచు) ‘ఏవ’ (మాత్రమే/Only) అనే పదాన్ని వాడటం వెనుక ఒక ముఖ్యమైన ఉద్దేశం ఉంది. భగవంతుడిని తప్ప వేరే దేన్నీ (ఇతర వస్తువులను) ఆలోచించకూడదు అని దీని అర్థం. మనం దేవుడిని ధ్యానించేటప్పుడు, మన దృష్టి ప్రపంచంలోని ఇతర వస్తువుల మీద పడితే మనసు చలించిపోతుంది (దీన్నే ‘విక్షేపం’ అంటారు). అప్పుడు ధ్యానం సరిగా కుదరదు. వేరే ఆలోచనలు వస్తే, మన లక్ష్యం (ధ్యేయం) అయిన దేవుడి మీద మనసు స్థిరంగా నిలవదు. మనసు చెల్లాచెదురుగా కాకుండా, ఒకే విషయం మీద ఏకాగ్రంగా ఉన్నప్పుడే దానికి శక్తి (Power) పెరుగుతుంది. అందుకే, మనసును పూర్తిగా ఆ ఒక్క భగవంతుడి మీదే లగ్నం చేయాలి తప్ప, వేరే ఏ ఆలోచనలకు తావివ్వకూడదని ఇక్కడ బోధించారు.
చివరి సమయంలో (అంత్యకాలంలో) కూడా దేవుడిని స్మరించే వారికి ఎలాంటి ఫలితం దక్కుతుంది? శ్రీకృష్ణుడు “మద్భావం యాతి” అని చెప్పాడు. అంటే, “వాడు నా స్వరూపాన్నే పొందుతాడు (నాతో ఐక్యం అవుతాడు)” అని అర్థం. సాధారణంగా ఏదైనా పని చేస్తే వచ్చే ఫలితం ఏమిటో తెలిస్తే, మనిషి ఆ పనిని మరింత ఆసక్తితో చేస్తాడు. దైవస్మరణ వల్ల కలిగే ఫలితం చిన్నది కాదు. అది సాక్షాత్తు దైవ దర్శనం, ఆత్మజ్ఞానం మరియు మోక్షం. కాబట్టి, చివరి శ్వాస వరకు దేవుడిని నమ్ముకుని స్మరించేవాడు… ఈ జనన మరణాల చక్రం అనే భయంకరమైన దుఃఖాన్ని దాటి, మళ్ళీ జన్మ లేకుండా శాశ్వతమైన దైవత్వాన్ని పొందుతాడు. ఈ విషయంలో ఎవరికైనా అనుమానం వస్తుందేమో అని కృష్ణుడే ముందుగానే హెచ్చరించాడు. “నాస్త్యత్ర సంశయః” – అంటే “ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు” అని స్పష్టం చేశాడు. “నిజంగా వారు నన్నే చేరుకుంటారు, ఇది ముమ్మాటికీ నిజం” అని పరమాత్మ ఎంతో దయతో హామీ ఇచ్చాడు. భక్తుల మీద ప్రేమతో, తన మాటల మీద అందరికీ నమ్మకం కలగాలని దేవుడు ఇలా భరోసా ఇచ్చాడు. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) ఇక ఏమాత్రం సందేహించకూడదు. చిన్న చిన్న లాభాల కోసం కాకుండా… శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని, మోక్షాన్ని ఇచ్చే ఈ గొప్ప దైవస్మరణను పూర్తి శ్రద్ధతో, భక్తితో ఎప్పుడూ చేస్తూనే ఉండాలి.