అర్జున ఉవాచ :
కిం తద్బ్రహ్మ కిమధ్యాత్మం కిం కర్మ పురుషోత్తమ ।
అధిభూతం చ కిం ప్రోక్తం అధిదైవం కిముచ్యతే ॥ 1
అధియజ్ఞః కథం కోఽత్ర దేహేఽస్మిన్ మధుసూదన ।
ప్రయాణకాలే చ కథం జ్ఞేయోఽసి నియతాత్మభిః ॥ 2
కిమ్, తత్, బ్రహ్మ, కిమ్, అధ్యాత్మమ్, కిమ్, కర్మ, పురుషోత్తమ,
అధిభూతమ్, చ, కిమ్, ప్రోక్తమ్, అధిదైవమ్, కిమ్, ఉచ్యతే.
అధియజ్ఞః, కథమ్, కః, అత్ర, దేహే, అస్మిన్, మధుసూదన,
ప్రయాణకాలే, చ, కథమ్, జ్ఞేయః, అసి, నియత ఆత్మభిః.
అర్జునః = అర్జునుడు; ఉవాచ = పలికెను; పురుషోత్తమ = పురుషశ్రేష్ఠా; తత్ బ్రహ్మ = ఆ బ్రహ్మం; కిం = ఏది; అధ్యాత్మమ్ = అధ్యాత్మం అంటే; కిం = ఏమి; (మరియు) కిం కర్మ = కర్మస్వరూపమెట్టిది; అధిభూతమ్ = అధిభూతమని; కిం ప్రోక్తమ్ = ఏది చెప్పబడింది; కిం చ = మరియు ఏది; అధిదైవమ్ = అధిదైవమని; ఉచ్యతే = చెప్పబడుతోంది?; మధుసూదన = కృష్ణా; అస్మిన్ = ఈ; దేహే = శరీరంలో; అధియజ్ఞః కః = అధిష్ఠాతయై వెలయువా డెవరు; అత్ర = ఈ శరీరంలో; కథమ్ = ఎట్లు; (స్థితః = వెలయుచున్నాడు) ప్రయాణకాలే చ = మరియు, మృత్యుసమయంలో; నియత ఆత్మభిః = సంయతచిత్తులచేత; కథమ్ = ఎట్లు; (నీవు) జ్ఞేయః అసి = తెలియదగిన వాడవవుతావు?
తా ॥ (పూర్వాధ్యాయాంతంలో భగవంతుడు తెలిపిన బ్రహ్మకర్మాదుల విషయమై ప్రశ్నిస్తూ) అర్జునుడు పలికెను: పురుషోత్తమా!* బ్రహ్మం అంటే ఏమిటి? అధ్యాత్మం అంటే ఏమిటి? కర్మ అంటే ఏమిటి? అధిభూత, అధిదైవములని అనబడేవి ఏవి? (ఐదు ప్రశ్నలు)
తా ॥ మధుసూదనా! (సమస్త కర్మకూ ఆధారమైన) ఈ శరీరాన్ని అధిష్ఠించి, నియమిస్తూ ఫలాలను ఒసగేదెవరు? అతడు ఏ విధంగా ఇందులో వెలయుచున్నాడు? అంతిమ సమయంలో నియతచిత్తులు ఏ ఉపాయంతో నిన్ను ఎరుగ గలుగుతున్నారు? (మూడుప్రశ్నలు)
వ్యాఖ్య:-
కిందటి అధ్యాయం చివరి రెండు శ్లోకాల్లో శ్రీకృష్ణుడు ‘బ్రహ్మం’, ‘అధ్యాత్మం’ వంటి విషయాల గురించి క్లుప్తంగా ప్రస్తావించాడు. వెంటనే అర్జునుడు వాటిని అందుకొని, ఆ విషయాలన్నింటినీ వివరంగా చెప్పమని కోరుతూ ఏడు ప్రశ్నలు అడిగాడు. దానికి సమాధానంగా, శ్రీకృష్ణుడు మొదటి ఆరు ప్రశ్నలకు క్లుప్తంగా జవాబిచ్చి, చివరిదైన ఏడవ ప్రశ్న గురించి మాత్రం చాలా వివరంగా చెప్పాడు. ఆ ఏడవ ప్రశ్న “మరణ సమయంలో భగవంతుని స్మరించడం” (అంత్యకాల స్మరణ) గురించినది. ముందు అధ్యాయం చివరలో క్లుప్తంగా సూచించిన విషయాన్ని, తర్వాతి అధ్యాయంలో వివరంగా బోధించడాన్ని ‘సమాస-వ్యాస పద్ధతి’ అంటారు. ఈ అధ్యాయం అర్జునుడి ప్రశ్నలతో మొదలై, కృష్ణుడి సమాధానాలతో ముగుస్తుంది. మరణ సమయంలో యోగులు ఎలాంటి భావనతో ఉంటే దైవంలో ఐక్యం (బ్రహ్మసాయుజ్యం) అవుతారో అనేది చాలా ముఖ్యమైన విషయం. మనం జీవితమంతా ధ్యానం, పూజలు చేసేది.. ఆ చివరి క్షణంలో మనసు దైవం మీద నిలవడం కోసమే. అందుకే గీతాచార్యుడు ఈ విషయాన్ని చాలా చక్కగా, వివరంగా చెప్పాడు.
శ్రీకృష్ణుడిని ‘పురుషోత్తమా’, ‘మధుసూదనా’ అని పిలవడంలో అర్జునుడి భక్తిభావం మనకు స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. పురుషోత్తమా అంటే పురుషులలో ఉత్తముడు లేదా పరమాత్ముడు అని అర్థం. మధుసూదనా అంటే ‘మధు’ అనే రాక్షసుడిని సంహరించినవాడు (పాపాలను లేదా కష్టాలను తొలగించేవాడు) అని అర్థం. అర్జునుడు ఈ పేర్లతో పిలవడం ద్వారా తన శరణాగతిని, భక్తిని చాటుకున్నాడు.
కిందటి అధ్యాయం చివరలో శ్రీకృష్ణుడు ‘యుక్తచేతసః’ (ఏకాగ్రత లేదా నిలకడ గల మనస్సు ఉన్నవారు) అని పేర్కొన్నాడు. ఈ అధ్యాయం మొదట్లో అర్జునుడు కూడా ‘నియతాత్మభిః’ (మనసును అదుపులో ఉంచుకున్నవారు) అని అదే విషయాన్ని మళ్ళీ ప్రస్తావించాడు.
ఈ రెండు మాటలను బట్టి మనకు ఒక విషయం స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది:
- ఎవరైతే మనస్సును తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంటారో (Mind Control), వారికి మాత్రమే ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో ఉత్తమ ఫలితాలు దక్కుతాయి.
- మోక్షం పొందడానికి మనోనిగ్రహం (మనసును అదుపులో ఉంచుకోవడం) అనేది తప్పనిసరి.