మత్తః పరతరం నాన్యత్ కించిదస్తి ధనంజయ ।
మయి సర్వమిదం ప్రోతం సూత్రే మణిగణా ఇవ ॥ 7
మత్తః, పరతరమ్, న, అన్యత్, కించిత్, అస్తి, ధనంజయ,
మయి, సర్వమ్, ఇదమ్, ప్రోతమ్, సూత్రే, మణిగణాః, ఇవ.
ధనంజయ = అర్జునా; మత్తః = నాకంటే; పరతరమ్ = శ్రేష్ఠతరమైన కారణం; అన్యత్ = వేరొకటి; కించిత్ = ఏదీ కూడా; న అస్తి = లేదు; సూత్రే = దారానికి గ్రుచ్చబడిన; మణిగణాః ఇవ = మణుల వలె; ఇదమ్ = ఈ; సర్వమ్ = జగత్తు; మయి = నాయందు; ప్రోతమ్ = ఆశ్రయించుకుని ఉంది.
తా ॥ ధనంజయా! నాకంటే శ్రేష్ఠతరమైన జగత్కారణం వేరొకటి లేదు. దారానికి మణులవలె (తంతువుల పటమువలె) ఈ జగత్తంతా కూడా ఆత్మభూతుడనైన నా యందు అనుగతమై, నాచే ధరించబడుతోంది.
వ్యాఖ్య:–
దేవుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు? ఆయన ఎలా ఉంటాడు? అనే ప్రశ్నలకు ఈ శ్లోకంలో సమాధానం ఉంది. పాలలో వెన్నలాగా, నువ్వుల్లో నూనెలాగా, రత్నాలలో (పూసలలో) దారంలాగా…ఆ భగవంతుడు ఈ ప్రపంచమంతటా నిండి ఉన్నాడు. అసలు ఆయన లేని చోటంటూ ఏదీ లేదు. ఈ మూడు లోకాల్లోనూ ఆయనకంటే వేరైనది మరొకటి లేదు. ఇదే నిజాన్ని ఇక్కడ నిరూపించారు.
ఒక రత్నాల హారంలో దారం లేకపోతే రత్నాలు (పూసలు) నిలబడవు. ఆ రత్నాలకు దారమే ఆధారం. రత్నాలకు తమంతట తాముగా నిలబడే శక్తి లేదు, కేవలం దారం వల్లనే అవి ఒకచోట ఉంటాయి. దారం లేకపోతే అవన్నీ చెల్లాచెదురైపోతాయి. అలాగే, రత్నాలు ఎన్నో ఉండవచ్చు, రకరకాలుగా ఉండవచ్చు. కానీ వాటన్నింటిలో ఉండే దారం మాత్రం ఒక్కటే. ఈ ప్రపంచంలో ఉన్న రకరకాల జీవులు, ప్రాణులన్నీ ఆ రత్నాల లాంటివి. దేవుడు (పరమాత్మ) ఆ రత్నాల్లోని దారం లాంటివాడు. దేవుడే లేకపోతే ఈ ప్రాణులెవరూ ఉండలేరు. అందరినీ కలిపి ఉంచేది, అందరిలోనూ ఉండేది ఆ భగవంతుడే. ఆయన ఆధారంతోనే ప్రపంచం నడుస్తోంది. మనం హారాన్ని చూసినప్పుడు పైకి రత్నాలు మాత్రమే కనిపిస్తాయి తప్ప, లోపల ఉన్న దారం కనిపించదు. దాన్ని గుర్తించాలంటే సూక్ష్మ దృష్టి కావాలి. అలాగే, దేవుడు కూడా మన మామూలు కళ్ళకు (చర్మ చక్షువులకు) కనిపించడు. ఆయనను చూడాలంటే జ్ఞానం అనే కన్ను (జ్ఞాననేత్రం) కావాలి.
కనిపించకపోతే లేనట్టేనా? కొందరు అజ్ఞానంతో “దేవుడు మాకు కనిపించడం లేదు కదా? ఉంటే ఎందుకు కనిపించడు? కాబట్టి దేవుడు లేడు” అని వాదిస్తుంటారు. ఇది ఎంత వెర్రితనం అంటే.. ఒక రత్నాల హారాన్ని చూసి, “దీనిలో దారం బయటకు కనిపించడం లేదు కదా, కాబట్టి అసలు దీనిలో దారమే లేదు” అని అనడం లాంటిది. అది తెలివి తక్కువ మాట అవుతుంది. హారంలో దారం మామూలు కళ్ళకు (స్థూల దృష్టికి) కనిపించదు, కానీ వివేకంతో ఆలోచించేవారికి అది లోపల ఉందనే విషయం తెలుస్తుంది. అలాగే, ఈ ప్రపంచమంతటా దేవుడు ఉన్నాడు. కానీ ఆయన మామూలు కళ్ళకు కనిపించడు. కేవలం జ్ఞానంతో (జ్ఞాననేత్రంతో) చూసేవారికి మాత్రమే కనిపిస్తాడు.
జ్ఞాననేత్రం అంటే ఏంటి?
- ప్రాణం లేని (జడ) వస్తువులో చైతన్యాన్ని చూడగలగడం.
- నశించిపోయే శరీరంలో, నాశనం లేని ఆత్మను చూడగలగడం.
- పైకి కనిపించే రూపాల (ఉపాధుల) లోపల దాగి ఉన్న భగవంతుడిని గుర్తించడమే నిజమైన జ్ఞానం.
ఎంత పెద్ద పండితుడైనా సరే, కేవలం పైకి కనిపించే శరీరాన్ని చూసి, లోపల ఉన్న దేవుడిని చూడలేకపోతే అతను అజ్ఞానే అవుతాడు. మనం ఎక్స్-రే (X-Ray) తీస్తే లోపల ఉన్నవి ఎలా కనిపిస్తాయో, అలాగే మన ‘వివేకం’ అనే కిరణాలను ప్రసరింపజేసి, ప్రతి వస్తువులోనూ ఉన్న దేవుడిని దర్శించాలి.
మనిషిని చూసే మూడు రకాల దృష్టులు:
- అధముడు (తక్కువ స్థాయి): మనిషిని చూడగానే కేవలం శరీరాన్ని మాత్రమే చూస్తాడు.
- మధ్యముడు: మనిషి యొక్క మనసును గమనిస్తాడు.
- ఉత్తముడు (గొప్పవాడు): మనిషిలోని ఆత్మను దర్శిస్తాడు.
శరీరం, మనస్సు అనేవి జడ పదార్థాలు (ప్రకృతికి సంబంధించినవి). ఆత్మ ఒక్కటే నిజమైన చైతన్యం. అందుకే తెలివైనవారు ఆత్మనే నమ్ముకోవాలి. ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకున్న తర్వాత, మనం మన చూపును మార్చుకోవాలి. కేవలం పైకి కనిపించే రూపాలనే కాకుండా, లోపల దాగి ఉన్న ఆత్మను చూడటం అలవాటు చేసుకోవాలి.
భగవంతుడి స్వరూపం (ఆయన ఎలా ఉంటాడు) మరియు ఆయన ఉండే స్థానం గురించి ఈ శ్లోకం స్పష్టంగా వివరిస్తోంది. అందుకే మోక్షం కోరుకునే సాధకులకు (ముముక్షువులకు) ఈ శ్లోకం చాలా ముఖ్యమైనది. ‘పరతరం’ అనే పదానికి ‘అన్నిటికంటే గొప్పది’ లేదా ‘అత్యంత శ్రేష్టమైనది’ అని అర్థం చెప్పుకోవచ్చు. ఈ శ్లోకంలో పోల్చిన ‘రత్నాల హారం’ (మణిమాల) ఉదాహరణకు సంబంధించిన వివరాలు ఇవి –
- సర్వవ్యాపకుడగు సచ్చిదానందపరమాత్మను జ్ఞాననేత్రుడే చూడగల్గును, ప్రకాశమానుడగు సూర్యుని గ్రుడ్డివాడు చూడజాలనట్లు అజ్ఞాని పరమాత్మను చూడజాలడు. (ఆత్మబోధ – శ్రీ శంకరాచార్యులవారు)