భూమిరాపోఽనలో వాయుః ఖం మనో బుద్ధిరేవ చ ।
అహంకార ఇతీయం మే భిన్నా ప్రకృతిరష్టధా ॥ 4
భూమిః, ఆపః, అనలః, వాయుః, ఖమ్, మనః, బుద్ధిః, ఏవ, చ,
అహంకారః, ఇతి, ఇయమ్, మే, భిన్నా, ప్రకృతిః, అష్టధా.
భూమిః = పృథ్వి; ఆపః = నీరు; అనలః = అగ్ని; వాయుః = గాలి; ఖమ్ = ఆకాశం; మనః = సంకల్ప వికల్పాత్మకమైన మనస్సు; బుద్ధిః = నిశ్చయాత్మికమైన బుద్ధి; అహంకారః ఏవ చ = ‘నేను’ అనే అహంకారం; ఇతి = అని; ఇయమ్ = ఈ; మే = నా; ప్రకృతిః = మాయాశక్తి; అష్టధా = ఎనిమిది విధాలుగ; భిన్నా = విభక్తము.
తా ॥ (ఈవిధంగా శ్రోతయైన అర్జునుణ్ణి ఏకాగ్రచిత్తుణ్ణి చేసి, ప్రకృతి సహాయంతో సృష్టినొనర్చు ఈశ్వరతత్త్వాన్ని నిరూపింపగోరి, ముందుగా ప్రకృతిని వర్ణిస్తున్నాడు 🙂 భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం అని ఎనిమిది విధాలుగా నా మాయాశక్తి విభజించబడింది.
వ్యాఖ్య:-
భగవంతుడు సృష్టిని వివరించడానికి ముందుగా ‘అపరా ప్రకృతి’ గురించి చెబుతున్నారు. ఇందులో మొత్తం ఎనిమిది (8) వస్తువులు ఉంటాయి: భూమి, నీరు, నిప్పు, గాలి, ఆకాశం (ఈ ఐదు పంచభూతాలు), మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం (నేను అనే భావన). ఈ ఎనిమిదింటినీ కలిపి ‘అపరా ప్రకృతి’ అంటారు.
ప్రకృతి vs పురుషుడు:
- ప్రకృతి: ఇది ‘జడము’ (Inert). అంటే దీనికి సొంతంగా ప్రాణం గానీ, తెలివి గానీ ఉండదు. ఇది కనిపిస్తుంది (దృశ్యం), నశించిపోతుంది.
- పురుషుడు (ఆత్మ): ఇతను ఒక్కడే ‘చైతన్యం’ (Consciousness). ఇతను చూసేవాడు (దృక్కు), ఎప్పటికీ ఉండేవాడు (శాశ్వతుడు).
ఇక్కడ అసలైన రహస్యం ఉంది. సాధారణంగా మనమందరం ‘మనస్సు’ చాలా గొప్పదని, దానికి సొంత తెలివి ఉందని అనుకుంటాం. కానీ గీతలో… మనస్సును, బుద్ధిని, అహంకారాన్ని కూడా పంచభూతాల (మట్టి, నీరు) లిస్టులోనే చేర్చారు. దీని అర్థం ఏంటంటే—రాయి, మట్టి, కర్ర ముక్క ఎలాగైతే జడ పదార్థాలో (Dead Matter)… మనస్సు, బుద్ధి కూడా అలాంటి జడ పదార్థాలే. ‘మనస్సు కూడా ఒక జడ పదార్థమే’ అనే సత్యం మనకు ఎప్పుడైతే అర్థమవుతుందో… అప్పుడు దాని పవర్ తగ్గిపోతుంది.
- ఒక జడ పదార్థం (మనసు), చైతన్యమైన మనల్ని (ఆత్మను) ఎలా కంట్రోల్ చేస్తుంది? చేయలేదు కదా!
- ఈ విషయం తెలియకనే అజ్ఞానులు మనసు చెప్పినట్లు ఆడుతున్నారు.
- ‘ఇది కేవలం ఒక పరికరం మాత్రమే, నేను యజమానిని’ అని తెలిస్తే… మనసును కంట్రోల్ చేయడం (నిగ్రహించడం) చాలా తేలికవుతుంది.