బంధురాత్మాత్మనస్తస్య యేనాత్మైవాత్మనా జితః ।
అనాత్మనస్తు శత్రుత్వే వర్తేతాత్మైవ శత్రువత్ ॥ 6
బంధుః, ఆత్మా, ఆత్మనః, తస్య, యేన, ఆత్మా, ఏవ, ఆత్మనా, జితః,
అనాత్మనః, తు, శత్రుత్వే, వర్తేత, ఆత్మా, ఏవ, శత్రువత్.
యేన = ఏ; ఆత్మనా ఏవ = వివేకంతో కూడిన మనస్సు చేతనే; ఆత్మా = దేహేంద్రియాలు; జితః = జయింపబడ్డాయో; ఆత్మా = ఆ మనస్సు; తస్య = ఆ; ఆత్మనః = జీవాత్మకు; బంధుః = మిత్రుడు; తు = కాని; అనాత్మనః = అజితాత్మునికి; ఆత్మా ఏవ = వశీకృతం కాని మనస్సే; శత్రువత్ = శత్రువు వలె; శత్రుత్వే = కీడు చేయుట యందు; వర్తేత = ప్రవర్తిస్తుంది.
తా ॥ వివేకయుక్తమైన ఏ మనస్సు చేత దేహేంద్రియాదులు వశీకృతం అవుతున్నాయో ఆ మనస్సే ఆత్మకు బంధువు. స్వేచ్ఛాప్రవృత్తిరహితమైన ఆ మనస్సే* ముక్తికి సహాయమవుతుంది. కాని, అజితాత్ముని వివేకశూన్యమైన మనస్సు స్వేచ్ఛాప్రవృత్తి చేత శత్రువు వలె కీడు చేయడానికి కారణమవుతుంది.
వ్యాఖ్య:-
కిందటి శ్లోకంలో క్లుప్తంగా చెప్పిన విషయాన్నే ఇక్కడ ఇంకా వివరంగా చెబుతున్నారు. మనిషికి బంధువు (స్నేహితుడు), శత్రువు… ఇద్దరూ తనలోనే ఉన్నారు.
- జయించిన మనస్సే బంధువు: మన అదుపులో ఉన్న మనసు మనకు నిజమైన బంధువు. అది మనల్ని చావు పుట్టుకలు అనే సంసార సముద్రం నుంచి గట్టెక్కిస్తుంది (ఉద్ధరిస్తుంది). శాంతిని ఇస్తుంది. సచ్చిదానంద స్వరూపమైన ఆత్మను పొందేలా చేస్తుంది. బయటి బంధువులు మనకు కొంచెం సాయం చేసినా, వారి మీద ఉన్న మమకారం (అటాచ్మెంట్) వల్ల ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో అడ్డుగానే ఉంటారు. కానీ లోపలి బంధువైన ‘నిగ్రహించిన మనసు’ అలా కాదు. అది మోక్షం అనే శాశ్వతమైన మేలును మాత్రమే చేస్తుంది.
- జయించని మనస్సే శత్రువు: అదుపులో లేని మనసు శత్రువులా ప్రవర్తిస్తుందని కూడా చెప్పారు. ఎందుకంటే, అది జీవుడిని సంసారం అనే అడవిలో (భవారణ్యం) తోసేసి, కామక్రోధాలు అనే క్రూరమృగాలకు బలి ఇచ్చేస్తుంది. జన్మజన్మలకూ నాశనం చేస్తుంది.
కాబట్టి, మనిషి గట్టి ప్రయత్నం చేసి వివేకంతో తన మనసును గెలుచుకోవాలి. ఆ శత్రువును మిత్రుడిగా మార్చుకోవాలి. ఆ మిత్రుడి (మనసు) సాయంతో మోక్షం అనే ఇంటికి చేరి సుఖంగా ఉండాలి.
ఇక్కడ వాడిన ‘ఆత్మ’ అనే పదానికి కేవలం ‘మనసు’ అని మాత్రమే అర్థం తీసుకోకూడదు; శరీరం (Body), ఇంద్రియాలు (Senses) అని కూడా అర్థం చేసుకోవాలి.
‘ఆత్మనా జితః’ (తన చేత జయింపబడినది) అని చెప్పడం వల్ల… ఎవరి మనసును, ఇంద్రియాలను వారే స్వయంగా జయించుకోవాలి అనే విషయం ఇక్కడ స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
- వాయువు యొక్క ప్రబలశక్తి వలన పట్టపగలే ఆకాశం మేఘావృతమై, చీకట్లు క్రమ్ముకుంటాయి. మరలా అదే వాయువు ఆ మేఘాలను చెదరగొట్టి వెలుగును తిరిగివచ్చేటట్లు చేస్తుంది. అదే విధంగా సంసారబంధం మనస్సుచేతనే కల్పింపబడి, దానిచేతనే విడిపింపడుతుంది. అనగా విషయాసక్తమైన మనస్సు బంధహేతువు. కానీ విషయాసక్తి లేనప్పుడు అదే మనస్సు మోక్షహేతువు కూడా అవుతుంది. – వివేకచూడామణి 172వ శ్లోకం