ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానం నాత్మానమవసాదయేత్ ।
ఆత్మైవ హ్యాత్మనో బంధుః ఆత్మైవ రిపురాత్మనః ॥ 5
ఉద్ధరేత్, ఆత్మనా, ఆత్మానమ్, న, ఆత్మానమ్, అవసాదయేత్,
ఆత్మా, ఏవ, హి, ఆత్మనః, బంధుః, ఆత్మా, ఏవ, రిపుః, ఆత్మనః.
ఆత్మనా = వివేకయుక్తమైన మనస్సుతో; ఆత్మానమ్ = జీవాత్మను; ఉద్ధరేత్ = (సంసారసాగరం నుండి) ఉద్ధరించుకో; ఆత్మానమ్ = మనస్సును; న అవసాదయేత్ = అధోగతిని పొందనివ్వకు; హి = ఏలన; ఆత్మా ఏవ = మనస్సే; ఆత్మనః = జీవునికి; బంధుః = ముక్తికి సహాయం చేసేది, (బంధువు) ఆత్మా ఏవ = మనస్సే; ఆత్మనః = జీవత్మాకు; రిపుః = శత్రువు.
తా ॥ మనుష్యుడు వివేకయుక్తమైన మనస్సుతో తనను తాను సంసారం నుండి ఉద్ధరించుకోవాలి (యోగారూఢుడు కావాలి). ఎన్నడూ కూడా విషయాసక్తిని పొందకూడదు. [ఎందుకంటే, శుద్ధమైన మనస్సే మనుజునికి యథార్థమైన హితాన్ని చేకూర్చే మిత్రుడు. (ముక్తికి కారణం) . విషయాసక్తమైన మనస్సే మనుజునికి పరమశత్రువు. (బంధకారణం).] – మధుసూదన సరస్వతి
వ్యాఖ్య:–
ప్రతి జీవి తన్ను తాను సొంతంగానే ఉద్ధరించుకోవాలని భగవంతుడు ఇక్కడ బోధిస్తున్నాడు. గురువులు, శాస్త్రాలు, దేవుడు మనకు దారి మాత్రమే చూపిస్తారు. కానీ ఆ దారిలో నడవాల్సింది మాత్రం మనమే. ఎవరి కాళ్ళతో వాళ్ళే నడవాలి. ఎవరి కళ్ళతో వాళ్ళే చూడాలి. ఎవరి ఆకలిని వాళ్ళే అన్నం తిని పోగొట్టుకోవాలి (వేరే వాళ్ళు తింటే మన ఆకలి తీరదు కదా!).
‘తనకు తాను సాయం చేసుకునేవారికే దేవుడు సాయం చేస్తాడు’ (God helps those who help themselves) అని పెద్దలు చెబుతుంటారు. తమను తాము బాగు చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించే వారికి మాత్రమే భగవంతుడి సాయం అందుతుంది. ఏ ప్రయత్నం చేయకుండా సోమరిపోతుల్లా ఉంటూ, ఇంద్రియ నిగ్రహం లేకుండా, కేవలం భోగాలను అనుభవిస్తూ… ‘దేవుడే నాకు మోక్షం ఇస్తాడు’ లేక ‘గురువే నన్ను మోక్షానికి తీసుకెళ్తాడు’ అని అనుకోవడం వెర్రితనం అవుతుంది. ఎందుకంటే దేవుడు గానీ, శాస్త్రాలు గానీ, గురువులు గానీ… సోమరులకు ఉచితంగా మోక్షం అనే ‘పాస్పోర్ట్’ (Passport) తీసి ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా లేరు.
బజారులో ఒక చిన్న వస్తువు కొనాలన్నా మనం కొంత డబ్బు (మూల్యం) చెల్లించాలి. వస్తువు విలువ పెరిగేకొద్దీ దాని ధర కూడా పెరుగుతుంది. మరి… దుఃఖం లేని, చావుపుట్టుకలు లేని, పరమానందాన్ని ఇచ్చే ‘మోక్షం’ కావాలంటే దానికి ఎంత మూల్యం చెల్లించాలి? సోమరిగా ఉంటే అది సాధ్యమవుతుందా? కచ్చితంగా కాదు! దానికి ఎంతో త్యాగం, ఎంతో సాధన, మరెంతో ఇంద్రియ నిగ్రహం అవసరం. మనం ‘ఆధ్యాత్మిక సాధన’ అనే ఖరీదును చెల్లించకపోతే, సాక్షాత్తు ఆ పరమేశ్వరుడు కూడా మనకు ఏమీ ఇవ్వలేడు. కాబట్టి మనిషి కష్టపడాలి, పెద్దలు చూపిన మార్గంలో నడవాలి, ఎవరికి వారే తమను తాము ఉద్ధరించుకోవాలి. ఇదే పరమ సత్యం.
మహాత్ములైన వారు ఎంతో శ్రమపడి, చలి-ఎండ వంటి కష్టాలను ఓర్చుకుని, ఎన్నో ఏళ్లపాటు కఠోరమైన సాధన చేసి… తమ మనస్సును, ఇంద్రియాలను తామే అదుపులో పెట్టుకుని ధన్యులయ్యారు. మిగిలిన వారు (సామాన్యులు) కూడా వారిలాగే ప్రయత్నించి… వైరాగ్యం, జ్ఞానం ద్వారా తమ మనస్సును తామే శుద్ధి చేసుకోవాలి. అలా శుద్ధి చేసుకున్న మనస్సు మాత్రమే మనిషిని ఈ సంసారం అనే గుంటలోంచి బయటపడేస్తుంది.
వశిష్ఠ మహర్షి శ్రీరాముడితో చెప్పిన ఒక గొప్ప విషయం ఇక్కడ ఉంది: ‘గురువు శిష్యుడికి ఉపదేశించడం అనేది ఒక సంప్రదాయం మాత్రమే. కానీ, అసలు చేయాల్సిన పని అంతా శిష్యుడి చేతిలోనే ఉంది.’
మనకు వచ్చిన రోగం తగ్గాలంటే మందు మనమే వేసుకోవాలి. మన ఆకలి తీరాలంటే అన్నం మనమే తినాలి. అలాగే, ‘భవరోగం’ (జనన మరణాల చక్రం) అనే జబ్బుతో బాధపడే జీవుడు… స్వయంగా సాధన చేసి తనను తాను కాపాడుకోవాలి. గీతలో చెప్పిన ‘ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానమ్’ (ఎవరిని వారే ఉద్ధరించుకోవాలి) అనే మాటకు అసలు అర్థం ఇదే.
అంతేకాదు, మనిషి తనను తాను అధోగతి పాలు చేసుకోకుండా (పతనం కాకుండా) జాగ్రత్తపడాలి. ఈ ప్రపంచంలో మనల్ని ఉద్ధరించేది మన బంధువులు కాదు, స్నేహితులు కాదు, ఇంకెవరో కాదు. కేవలం మన శుద్ధమైన మనస్సే మనల్ని కాపాడుతుంది. విషయ వాంఛలు, ప్రాపంచిక కోరికలు (వాసనలు) లేని నిర్మలమైన మనస్సే మనకు నిజమైన రక్షకుడు. అలాగే… మనలోని చెడ్డ ఆలోచనలతో నిండిన మలినమైన మనస్సే మన పతనానికి కారణం అవుతుంది. కాబట్టి అదే మనకు అసలైన శత్రువు. మనస్సు, ఇంద్రియాలు మన అదుపులో ఉంటే… అవి మనకు బంధువుల్లా మేలు చేస్తాయి. అవి మన అదుపులో లేకపోతే… అవే మనకు శత్రువుల్లా మారి హాని చేస్తాయి. ఈ పరమ సత్యాన్నే భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలోనూ, దీని తర్వాత వచ్చే శ్లోకంలోనూ (ఆత్మైవ హ్యాత్మనో బంధుః…) స్పష్టంగా నిరూపించారు.
సాధారణంగా ప్రతి మనిషి మనసులో రెండు భాగాలు ఉంటాయి:
- మంచి భాగం: ఇది మనల్ని ధర్మం వైపు నడిపిస్తుంది.
- చెడ్డ భాగం: ఇది మనల్ని అధర్మం వైపు లాగుతుంది.
మనం చేయాల్సింది ఏంటంటే… మనలోని ఆ మంచి భాగం సహాయంతో, చెడ్డ భాగాన్ని ఓడించి, దాన్ని కూడా మంచి మార్గంలోకి (ధర్మం వైపుకు) తిప్పుకోవాలి. ఇది కేవలం మన గట్టి ప్రయత్నం (పురుష ప్రయత్నం) వల్లే సాధ్యమవుతుంది. ఇలా ఎవరికి వారే తమను తాము బాగు చేసుకోవాలి.
నిజానికి మన బంధువు అన్నా, శత్రువు అన్నా మనలోనే ఉన్నారు:
- మిత్రుడు (బంధువు): మన ఆధీనంలో ఉండే, స్వచ్ఛమైన మనస్సు. (ఇది మనకు ఎంతో మేలు చేస్తుంది).
- శత్రువు: మన మాట వినని, మలినమైన మనస్సు. (ఇది మనకు తీరని హాని చేస్తుంది).
బయట శత్రువుకి, లోపలి శత్రువుకి ఉన్న తేడా:
- బయట ఉండే శత్రువు మనల్ని ఈ ఒక్క జన్మలో మాత్రమే బాధపెట్టగలడు.
- కానీ, మన లోపల ఉండే శత్రువు (చెడ్డ మనస్సు) మాత్రం… మనల్ని వెంటాడుతూ జన్మజన్మల పాటు బాధిస్తుంది.
కాబట్టి, ముందుగా గట్టి ప్రయత్నం చేసి ఆ లోపలి శత్రువుని (మలినాన్ని) పోగొట్టుకుంటేనే మనిషికి నిజమైన శాంతి దొరుకుతుంది.
‘ఉద్ధరేత్’ (తనను తాను ఉద్ధరించుకోవాలి) అని చెప్పడం ద్వారా… మనిషికి ‘ప్రారబ్ధం’ (విధి లేదా తలరాత) అనేది ఎప్పుడూ అడ్డు కాదని స్పష్టమవుతోంది. మనం ఎప్పుడైనా సరే మనల్ని మనం బాగుచేసుకోవడానికి (ఉద్ధరించుకోవడానికి) అవకాశం ఉంటుంది అని భగవంతుడు దీని ద్వారా బోధించినట్లైంది.
స్వామి వివేకానంద ఇలా అంటున్నారు:
“విధి అంటూ ఏదీ లేదు. మన జీవితం మన ప్రారబ్ధ కర్మల, మన కర్మల పర్యవసానమే. ఈ విధంగా మనమే మన కర్మలను రూపొందించుకొంటున్నామంటే, వాటిని నశింపచేసుకోవడమూ మనకు సాధ్యమే అన్నది నిజమే కదా?
“గొంగళిపురుగు తన దేహంనుండి స్రవించే పదార్థంతో తన చుట్టూ తానే గూడు కట్టుకొని, దాన్లో తానే బందీ అవుతోంది. అక్కడే ఉంటూ అది ఏడ్వవచ్చు, రోదించవచ్చు, ఆక్రోశించవచ్చు. కాని దాని సహాయానికి ఎవరూ రారు. చివరకు అదే జ్ఞానం పొంది, అందమైన సీతాకోక చిలుకలా బయటకు వస్తుంది. ప్రాపంచిక బంధాలకు సంబంధించి మన పరిస్థితీ ఇదే. యుగయుగాలుగా మనమూ జనన మరణ చక్రంలో తిరిగివస్తున్నాం. ఇప్పుడు దుఃఖం అనుభవిస్తున్నాం, మనం బందీగా ఉండడం గురించి విలపిస్తూ దొర్లుతున్నాం. కాని ఏడ్వడం వలనా, వాపోవడం వలనా ఏ ప్రయోజనమూ లేదు. ఈ బంధాలను ఛేదించడంలో మనం అకుంఠిత ప్రయత్నం చేయాలి.
“అన్ని బంధాలకు ముఖ్యకారణం అజ్ఞానం. మనిషి స్వభావరీత్యా దుష్టుడు కాడు, ఏనాడూ కాడు. అతడు స్వభావరీత్యా పునీతుడు, పూర్తిగా పావనమైన వాడు. ప్రతి మనిషీ దైవాంశసంభూతుడు. నువ్వు చూసే ప్రతి మనిషి స్వభావంలో భగవంతుడే. ఈ స్వభావం అజ్ఞానం వలన మరుగుపరచబడింది. ఈ అజ్ఞానమే మనలను బంధితులుగా చేసివేసింది. అన్ని దుఃఖాలకూ అజ్ఞానమే కారణం. అన్ని దుశ్చర్యలకూ అజ్ఞానమే కారణం. జ్ఞానం లోకాన్ని మంచిదిగా చేస్తుంది. జ్ఞానం అన్ని దుఃఖాలనూ తొలగిస్తుంది. జ్ఞానం మనలను స్వతంత్రులుగా తీర్చిదిద్దుతుంది. ఏ జ్ఞానం? వైదిక జ్ఞానమా? విజ్ఞానశాస్త్రమా? ఖగోళశాస్త్రమా? భూగోళశాస్త్రమా? అవన్నీ మనకు కాస్త తోడ్పడతాయి, కించిత్తు తోడ్పడుతున్నాయి. స్వస్వరూపానికి సంబంధించిన జ్ఞానమే నిజమైన జ్ఞానం. ‘నిన్ను తెలుసుకో’. మీరు నిజానికి ఎవరు, మీ యథార్థమైన స్వభావం ఏదన్నది తెలుసుకోవాలి. ఆ అనంత స్వభావాన్ని మీలో అనుభూతి చేసుకోవాలి. అప్పుడు బంధాలన్నీ తెగిపోతాయి.”
Sri Ramakrishna Says —
శ్రీ రామకృష్ణులు: “అనేక మార్గాలు ఉన్నాయి; అన్నీ భగవంతుని చేరటానికే! ఒక్కో మతం ఒక్కో మార్గం. ఉదాహరణకు కాళికాలయాన్ని విభిన్న మార్గాల ద్వారా చేరుకోవచ్చు. కొన్ని మార్గాలు పరిశుభ్రంగా ఉంటాయి, కొన్ని అపరిశుభ్రమైనవి. పరిశుభ్రమైన మార్గం గుండా పోవటం మంచిది.
“అనేక మతాలు, అనేక మార్గాలు; అన్నిటిని చూసేశాను. వాటిలో ఇప్పుడు నాకు ఆసక్తి లేదు. అన్నీ పరస్పరం కలహించుకుంటున్నాయి. ఇక్కడ ఎవరూ అన్యులు లేరు, మీరు నా సొంత మనుష్యులు. మీతో చెబుతున్నాను. నేను చివరగా తెలుసుకున్నది ఇదే: భగవంతుడు పూర్ణుడు, నేను ఆయన అంశం. ఆయన ప్రభువు, నేను ఆయన దాసుడను. మళ్ళీ, కొన్ని వేళల్లో ఆయనే నేను, నేనే ఆయన అనీ భావిస్తాను.”
భక్తులు నిశ్చలంగా కూర్చుని వింటున్నారు. (Source: శ్రీ రామకృష్ణ కథామృతం)
—–
సాధనే ప్రధానం
శ్రీ రామకృష్ణులు: “సాధనలు తప్పక చేసి తీరాలి. భగవద్దర్శనం హఠాత్తుగా కలుగుతుందా ఏమిటి? ‘భగవంతుణ్ణి చూడలేకపోతున్నానే, ఎందుకు?’ అని ఒక వ్యక్తి నన్ను అడిగాడు. అప్పుడు నా మనస్సులో స్ఫురించింది అతడికి చెప్పాను. ‘పెద్ద చేపను పట్టుకోవాలని ఆశిస్తూ ఉన్నావు. అందుకు కావలసిన ఏర్పాట్లు గావించు. గాలం, ఎర అన్నీ సిద్ధం చేసుకో. ఎర వాసన పట్టి చేప నీటి అడుగు నుంచి పైకి వస్తుంది. నీళ్ళు కదలటం నుంచి పెద్ద చేప వస్తోంది అని తెలుసుకోవచ్చు.’
“వెన్న తినగోరుతున్నావు! ‘పాలలో వెన్న ఉంది, పాలలో వెన్న ఉంది’ అని పదే పదే అనటంలో ప్రయోజనం ఏముంది? శ్రమ పడితేనే కదా వెన్న లభించేది. ‘భగవంతుడు ఉన్నాడు, భగవంతుడు ఉన్నాడు’ అని చెప్పటం వల్ల భగవంతుని దర్శించగలవా? కావలసింది సాధనే!
“లోకోపదేశార్థం జగజ్జననియే పంచముండి* ఆసనం అధిష్ఠించి కఠోరమైన తపస్సు చేసింది. శ్రీకృష్ణుడు పూర్ణబ్రహ్మ స్వరూపుడు. ఆయన కూడా లోకానికి మార్గం చూపటానికై రాధాయంత్రాన్ని రూపొందించి తపస్సు చేశాడు. (మూలం: శ్రీ రామకృష్ణ కథామృతం)