యదా హి నేంద్రియార్థేషు న కర్మస్వనుషజ్జతే ।
సర్వసంకల్పసన్న్యాసీ యోగారూఢస్తదోచ్యతే ॥ 4
యదా, హి, న, ఇంద్రియ అర్థేషు, న, కర్మసు, అనుషజ్జతే,
సర్వ సంకల్ప సన్న్యాసీ, యోగ ఆరూఢః, తదా, ఉచ్యతే.
యదా = ఎప్పుడు; సర్వ సంకల్ప సన్న్యాసీ = సర్వసంకల్ప త్యాగియైనవాడు; ఇంద్రియ అర్థేషు = ఇంద్రియ భోగ్య విషయాలలో; న అనుషజ్జతే = ఆసక్తుడు కాడో; కర్మసు చ = మరియు, నిత్యనైమిత్తిక కర్మలలో కూడా; న = ఆసక్తుడు కాడో; తదా హి = అప్పుడు కదా; యోగ ఆరూఢః = యోగారూఢుడని; ఉచ్యతే = చెప్పబడతాడు.
తా ॥ (యోగారుఢుని లక్షణం 🙂 ఇంద్రియవిషయాల పట్ల, తత్సాధనాలైన కర్మలపై ఆసక్తి లేకుండా, సర్వసంకల్ప త్యాగి అయిన వాడు యోగారూఢుడు అని చెప్పబడుతున్నాడు .
వ్యాఖ్య:–
‘యదా’ (ఎప్పుడు), ‘తదా’ (అప్పుడు) అనే రెండు పదాలు వాడారు కాబట్టి ఇక్కడ విషయం చాలా స్పష్టం:
ఎప్పుడైతే మనిషిలో పైన చెప్పిన ఆ మూడు లక్షణాలు ఉంటాయో, అప్పుడే అతనికి ‘యోగారూఢత్వం’ (యోగంలో అత్యున్నత స్థితి) సిద్ధిస్తుంది. అంతకంటే ముందు రాదు. ఆ మూడు లక్షణాలు ఏంటంటే:
- శబ్ద, స్పర్శ, రూపాల వంటి ఇంద్రియ భోగాల మీద ఏమాత్రం ఆసక్తి లేకపోవడం.
- చేసే పనుల మీద (కర్మల మీద) కూడా మమకారం/ఆసక్తి లేకపోవడం.
- మనసులో పుట్టే కోరికలకు మూలమైన ‘సంకల్పాలను’ అన్నింటినీ పూర్తిగా వదిలేయడం.
ఎవరైనా సరే.. “నేను నిజంగా యోగిని అయ్యానా? లేదా?” అని తెలుసుకోవడానికి ఇదొక సులువైన పరీక్ష (Test). “నేను ధ్యానంలో, యోగంలో పరిపూర్ణత సాధించేశాను” అని ఎవరైతే అనుకుంటున్నారో… వాళ్లు తమలో నిజంగా ఈ మూడు లక్షణాలు ఉన్నాయో లేదో ఒకసారి చెక్ చేసుకోవాలి (విచారించుకోవాలి).
1. విషయ సుఖాల మీద ఆసక్తి లేకపోవడం:
- ఇంద్రియ సుఖాల మీద, బయట విషయాల మీద ఆశ ఉన్నవారికి ధ్యానంలో ఏకాగ్రత అస్సలు కుదరదు.
- ఎప్పుడైతే ఆ విషయాల మీద విరక్తి కలుగుతుందో, అప్పుడే మనస్సు బయట తిరగడం మానేసి, లోపలికి (అంతర్ముఖమై) మళ్ళుతుంది. అప్పుడే ఏకాగ్రత దొరుకుతుంది.
- కాబట్టి, విషయ వాంఛలు లేనివాడు మాత్రమే యోగంలో పై మెట్టు ఎక్కగలడు.
2. కర్మల మీద (పనుల మీద) ఆసక్తి లేకపోవడం:
- ఎప్పుడైతే మనస్సు లోపల ఉన్న ఆత్మను ప్రేమిస్తుందో, ఇక బయట పనులేవీ దానికి రుచించవు.
- ఇంద్రియాలు, మనస్సు లోపలికి మళ్ళి శాంతించి ఉంటాయి కాబట్టి, కొత్తగా పనులు చేయాలనే కోరిక కలగదు.
- గమనిక: ఇది సాధనలో చాలా ఉన్నతమైన స్థితి. అయితే, ఆత్మజ్ఞానం పొందిన తర్వాత కూడా కొంతమంది మహనీయులు (జీవన్ముక్తులు) లోకానికి మంచి చేయడం కోసం పనులు చేస్తూనే ఉంటారు, కానీ ఆ పనుల మీద వారికి ఎలాంటి మమకారం ఉండదు (అసక్తులు).
3. సర్వ సంకల్ప సన్న్యాసం (అన్ని ఆలోచనలను వదిలేయడం): సంకల్పాలు (ఆలోచనలు) మూడు రకాలు:
- మలిన సంకల్పాలు: పాపపు ఆలోచనలు, చెడ్డ కోరికలు.
- శుద్ధ సంకల్పాలు: పుణ్య కార్యాలు, దైవ చింతన, మంచి ఆలోచనలు.
- నిస్సంకల్పం: అసలు ఏ ఆలోచనా లేని స్థితి (ఆత్మ స్థితి).
సాధన క్రమం:
- మొదటి దశ: ముందుగా మంచి పుస్తకాలు చదవడం, సజ్జనులతో స్నేహం చేయడం ద్వారా ‘శుద్ధ సంకల్పాలను’ పెంచుకోవాలి. ఈ మంచి ఆలోచనలతో పాత ‘చెడ్డ ఆలోచనలను’ (మలిన సంకల్పాలను) కడిగివేయాలి. మనసు నిండా దైవభావన నింపాలి.
- తర్వాతి దశ: ఇంకాస్త పైకి ఎదిగి… ఆ శుద్ధ సంకల్పాలను కూడా దాటి, ఆలోచనలే లేని ‘నిస్సంకల్ప స్థితి’ (ఆత్మ స్థితి) లోకి వెళ్ళాలి. అప్పుడు బయట వస్తువుల ధ్యాసే ఉండదు. మనసు కేవలం ఆత్మగానే వెలుగుతూ ఉంటుంది.
‘సంకల్పాలు లేని స్థితి’ అనగానే అదేదో ‘శూన్యం’ (Empty void) అనుకోకూడదు. అక్కడ ఆలోచనలు ఉండవు కానీ… ‘ప్రజ్ఞ’ (చైతన్యం) మేల్కొనే ఉంటుంది. మనస్సు ఆ చైతన్యంలో కరిగిపోయి ఉంటుంది. (సమాధి స్థితి నుంచి బయటకు వచ్చాక, కొందరు మహనీయులు ఆ బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని వదలకుండానే, లోక కళ్యాణం కోసం మంచి సంకల్పాలతో పనులు చేస్తారు)
ఈ విధంగా పైన చెప్పిన ఆ మూడు లక్షణాలను (ఇంద్రియాల మీద అనాసక్తి, కర్మల మీద అనాసక్తి, సంకల్పాలను వదిలేయడం) సాధకుడు బాగా ప్రాక్టీస్ చేసి… క్రమంగా ‘యోగారూఢుడు’ అనే ఉన్నత స్థితికి చేరుకుంటే, అతని జీవితం ధన్యం అవుతుంది.