ఆరురుక్షోర్మునేర్యోగం కర్మ కారణముచ్యతే ।
యోగారూఢస్య తస్యైవ శమః కారణముచ్యతే ॥ 3
ఆరురుక్షోః, మునేః, యోగమ్, కర్మ, కారణమ్, ఉచ్యతే,
యోగారూఢస్య, తస్య, ఏవ, శమః, కారణమ్, ఉచ్యతే.
యోగమ్ = ధ్యానయోగంలో; ఆరురుక్షోః = అధిరోహింపదలచిన; మునేః = మునికి; కర్మ = నిష్కామకర్మానుష్ఠానం; కారణమ్ = సాధనమని; ఉచ్యతే = చెప్పబడుతోంది; యోగ ఆరూఢస్య = జ్ఞానాన్ని అధిష్ఠించిన; తస్య = ఆ ధ్యాననిష్ఠునికి; శమః ఏవ = సర్వకర్మనివృత్తియే; కారణమ్ = సాధనమని; ఉచ్యతే = చెప్పబడుతోంది.
తా ॥ (అయితే, యావజ్జీవితం కర్మను ఒనర్చవలసిందేనా? అని ఆశంకించి కర్మకు మితి చెప్పబడుతోంది–) ధ్యానయోగాన్ని పొందగోరే మునికి కర్మ (చిత్త శుద్ధికి హేతువవడం చేత) ధ్యానలాభ కారణంగా చెప్పబడుతోంది. జ్ఞానాన్ని అధిష్ఠించిన ధ్యాననిష్ఠునికి కర్మసన్న్యాసం సాధనగా చెప్పబడింది.
వ్యాఖ్య:-
జ్ఞానయోగాన్ని గానీ, ధ్యానయోగాన్ని గానీ సాధించాలంటే… దానికి ‘నిష్కామ కర్మయోగం’ (ఫలితం ఆశించకుండా పని చేయడం) అనేది మొదటి మెట్టు (సాధనం) అని చెప్పారు. ఎవరైతే ధ్యానంలో లేదా జ్ఞానంలో కొంచెం నిలకడ సాధిస్తారో… వారు ఆ స్థితిలో మరింత బలంగా స్థిరపడాలంటే, వారికి ‘శమము’ (అంటే పనులను తగ్గించుకుని, మనసును శాంతంగా ఉంచుకోవడం) అనేది సాధనంగా మారుతుంది.
దీన్ని బట్టి సాధకుడికి ఏం అర్థమవుతోందంటే:
- మొదట్లో: ధ్యానం చేయడానికి అవసరమైన మనశ్శుద్ధి (Mental Purity) కోసం ముందుగా నిష్కామ కర్మయోగాన్ని ఆచరించాలి.
- ఆ తర్వాత: ధ్యానంలో మనసు కొంచెం నిలకడగా మారినప్పుడు… ఇక బయటి పనులను (కర్మలను) మెల్లగా తగ్గించుకుంటూ, మనసును ప్రశాంతంగా ఉంచుకోవడం (చిత్తోపరతి) పెంచుకుంటూ పోవాలి.
సాధకుడికి మనసు శుద్ధి అయ్యేంతవరకు, ప్రారంభ దశలో నిష్కామ కర్మ చేయడం (సేవ చేయడం) చాలా సహాయపడుతుంది. ఇది అతనిని “ఇక ధ్యానం చేయగలను” అనే స్థితి (ధ్యాన ప్రవేశం) వరకు తీసుకువెళ్లి, అక్కడ ఆగిపోతుంది. ఆ తర్వాత… పనులన్నీ పక్కనపెట్టి, మనసును ప్రశాంతంగా ఉంచుకోవడం (శమము/శాంతి) అనేది అతనిని ఇంకా పై స్థాయికి (ధ్యానారూఢ స్థితికి) తీసుకువెళ్తుంది. ఆ దశలో బయటి పనులు (బాహ్య కర్మలు) తగ్గిపోయి… ఆత్మ గురించి వినడం (శ్రవణం), విన్నదాన్ని గురించి ఆలోచించడం (మననం), దాని మీదే ధ్యానం చేయడం (నిదిధ్యాసనం) అనే అంతరంగిక సాధనలు మొదలవుతాయి. ఆ సమయంలో అతని మనసు ఇక బయటి పనుల మీద ఇష్టపడదు. కేవలం ప్రశాంతంగా ఉండటానికే ఇష్టపడుతుంది. తన దృష్టిని బయటి ప్రపంచం వైపు వెళ్లనివ్వకుండా, లోపలి వైపు (అంతర్ముఖంగా) తిప్పుకుని శాంతిని కోరుకుంటుంది. అలాంటి ‘శమము’ (శాంతి) క్రమంగా అతని మనసులో ఏ ఆలోచనలూ లేని స్థితిని (నిస్సంకల్ప స్థితిని) కలిగించి… చివరికి ఆత్మ అనుభవాన్ని పొందేలా చేస్తుంది.
కాబట్టి ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో మొదట్లో ప్రతి ఒక్కరూ మంచి పనులు (పుణ్యకర్మలు), నిష్కామ సేవ తప్పకుండా చేయాల్సిందే. అలా చేయకపోతే మనసులో బద్ధకం (తమోగుణం/సోమరితనం) ప్రవేశించి, అది మొద్దుబారిపోతుంది. అప్పుడు జ్ఞానయోగానికి గానీ, ధ్యానయోగానికి గానీ అర్హత ఉండదు. గాయం మీద ఏర్పడిన ‘పక్కు’ (Scab) కాలక్రమేణా దానంతట అదే రాలిపోవాలి. అలా కాకుండా దాన్ని బలవంతంగా పీకేస్తే, పుండు పెద్దదై ఇంకా హాని చేస్తుంది. అలాగే… ధ్యానంలో మనసు కుదురుకున్నప్పుడు, బయటి పనులు (కర్మలు) వాటంతట అవే ఆగిపోతాయి. ఇంకా పక్వానికి రాకుండానే పనులన్నీ మానేస్తే గమ్యం చేరలేరు. కాబట్టి మొదట్లో మంచి పనులు చేస్తూ ఉంటే… మనసు శుద్ధి అయ్యి, ధ్యానంలో ఎప్పుడైతే కొంచెం నిలకడ వస్తుందో… అప్పుడు బయటి పనులను తగ్గించి, శాంతిని (ఉపరతిని) ఆశ్రయించి ముందుకు సాగాలి. మనసును లోపలికి తిప్పుకుని ఆత్మ విచారణ, ధ్యానం చేసుకోవాలి. అప్పుడే క్రమంగా ఆత్మ అనుభవం కలుగుతుంది.
దీన్ని మూడు దశలుగా చెప్పుకోవచ్చు:
- ఆరురుక్షువు (ప్రయత్నించేవాడు) – ఇది High School చదువు లాంటిది (ప్రారంభ దశ).
- యోగారూఢ యత్నపరుడు (మెట్లెక్కుతున్నవాడు) – ఇది College Course లాంటిది (మధ్యమ దశ).
- యోగారూఢుడు (చేరుకున్నవాడు) – ఇది Graduate అయినట్లు (చివరి దశ).
ఈ శ్లోకంలో పైన చెప్పిన మొదటి ఇద్దరు సాధకుల (ఆరురుక్షువు, యోగారూఢ యత్నపరుడు) గురించి చెప్పారు. మొదటి దశలో (కర్మయోగంలో) మంచి అనుభవం రాకుండా, రెండో దశలో గానీ, చివరి దశలో గానీ ఎవరూ విజయం సాధించలేరు. ప్రైమరీ స్కూల్లో సరిగ్గా చదవనివాడు, హైస్కూల్ చదువును ఎలా అర్థం చేసుకోలేడో… ఇదీ అంతే! కాబట్టి, ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం ఇప్పుడే మొదలుపెట్టినవాడు పనులను వదిలేయకుండా, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా (నిష్కామంగా) వాటిని చేస్తూ ఉండాలి. కొంతకాలానికి మనసు పక్వానికి వచ్చినప్పుడు… ఇక పనులను తగ్గించుకుని, అంతర్ముఖుడై (లోపలికి దృష్టి సారించి) ముందుకు వెళ్ళవచ్చు. నిజానికి మనసు పూర్తిగా లోపలికి తిరిగినప్పుడు… ఇక బయటి పనులు చేయడం కూడా సాధ్యం కాదు. అప్పుడు పని చేయడమే ఒక పెద్ద బరువులా అనిపిస్తుంది. కర్మలను వదిలేయడానికి (రిటైర్ అవ్వడానికి) అదే సరైన ముహూర్తం (లగ్నం). అంతకంటే ముందు కాదు. ఈ విషయాన్ని సాధకులు బాగా గుర్తుపెట్టుకోవాలి.