చంచలం హి మనః కృష్ణ ప్రమాథి బలవద్దృఢమ్ ।
తస్యాహం నిగ్రహం మన్యే వాయోరివ సుదుష్కరమ్ ॥ 34
చంచలమ్, హి, మనః, కృష్ణ, ప్రమాథి, బలవత్, దృఢమ్,
తస్య, అహమ్, నిగ్రహమ్, మన్యే, వాయోః, ఇవ, సుదుష్కరమ్.
కృష్ణ = కృష్ణా; హి = ఏలయన; మనః = మనస్సు; చంచలమ్ = చంచలమూ; ప్రమాథి = శరీరానికీ, ఇంద్రియాలకూ క్షోభను కలుగజేయునదీ; బలవత్ = ప్రబలమూ; దృఢమ్ = విషయవాసనా పూర్ణమవడంతో దృఢమూ అయి ఉన్నది; అహమ్ = నేను; తస్య = దీని; నిగ్రహమ్ = నిరోధమును; వాయోః ఇవ = గాలిని నిరోధించడంలా; సుదుష్కరమ్ = అతిదుష్కరమని; మన్యే = తలస్తున్నాను, భావిస్తున్నాను.
తా ॥ కృష్ణా! మనస్సు అతిచంచలమూ, ప్రబలమూ, శరీరేంద్రియాలకు క్షోభను కలిగించేదీ అయి ఉంది. దీనిని విషయవాసనల నుండి నివర్తిల్లజేయడం అత్యంత కఠినం. కనుక, దీనిని నిరోధించడం వాయువును నిరోధించే ప్రయత్నం వలే అసాధ్యమని భావిస్తున్నాను.
వ్యాఖ్య:-
మనసు నిశ్చలంగా ఉంటేనే యోగం (ఆత్మలో లీనమవ్వడం) సాధ్యమవుతుంది. కానీ మనసేమో మహా చంచలమైనది. అది శరీరాన్ని, ఇంద్రియాలను గందరగోళానికి గురిచేస్తుంది; ప్రశాంతంగా ఉన్న హృదయాన్ని కూడా – పాలసముద్రాన్ని మందరపర్వతం చిలికినట్లుగా – అల్లకల్లోలం చేసేస్తుంది. అంతేకాకుండా, ఎన్నో జన్మలనుండి పోగుచేసుకున్న వాసనలను (అలవాట్లను), సంస్కారాలను, ప్రపంచ విషయాలను కూడగట్టుకుని అది చాలా బలంగా, గట్టిగా తయారైంది. అందుకే దాన్ని అదుపు చేయడం సాధ్యం కావట్లేదు.
అర్జునుడు మనసు యొక్క శక్తిని వర్ణిస్తూ, దానికి నాలుగు ముఖ్యమైన లక్షణాలు ఉన్నాయని చెప్పాడు:
- చపలత్వం (Chanchalam): నిలకడ లేకపోవడం.
- క్షోభజనకత్వం (Pramaathi): మనశ్శాంతిని పాడుచేయడం, గందరగోళం సృష్టించడం.
- బలవత్వం (Balavath): చాలా బలంగా ఉండటం (లొంగకపోవడం).
- దృఢత్వం (Dhrudham): మొండిగా, గట్టిగా ఉండటం.
మనసు యొక్క ఈ లక్షణాలు అందరికీ అనుభవంలో ఉన్నవే. మనసు ఎంత చంచలమైనదంటే… పెద్దలు దాన్ని “ముల్లు గుచ్చుకుని, కల్లు తాగి, దెయ్యం పట్టి, తేలు కుట్టిన కోతి”తో పోలుస్తారు. ధ్యానం చేసేటప్పుడు మనసు సాధకులను ఎంతలా ముప్పుతిప్పలు పెడుతుందో అందరికీ తెలిసిందే. అలాగే అది శరీరాన్ని, హృదయాన్ని ప్రశాంతంగా ఉండనివ్వదు. ఏదో ఒక చిన్న సంఘటన జరిగినా సరే, మొత్తం కలవరపెట్టేస్తుంది. అశాంతిని కలిగిస్తుంది. ఆ దెబ్బ నుండి కోలుకుని మళ్ళీ మామూలు స్థితికి రావడానికి కొన్ని నెలలు కూడా పట్టొచ్చు.
ఈ విధంగా అర్జునుడు మనసు యొక్క శక్తిని గురించి వర్ణించి, దాన్ని అదుపు చేయడం చాలా కష్టమని చెప్పాడు. దాన్ని ఎలా కంట్రోల్ చేసుకోవాలో ఉపాయం చెప్పమని భగవంతుడిని ప్రార్థించాడు. అర్జునుడు ఇక్కడ కేవలం ‘కష్టం’ (దుష్కరం) అని అనలేదు, ‘చాలా చాలా కష్టం’ (సుదుష్కరం) అన్నాడు. దీన్ని బట్టి మనసును నిగ్రహించడం ఎంత కష్టమైన పనో మనకు స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది .