శ్రీ భగవానువాచ :
అనాశ్రితః కర్మఫలం కార్యం కర్మ కరోతి యః ।
స సన్న్యాసీ చ యోగీ చ న నిరగ్నిర్న చాక్రియః ॥ 1
అనాశ్రితః, కర్మఫలమ్, కార్యమ్, కర్మ, కరోతి, యః,
సః, సన్న్యాసీ, చ, యోగీ, చ, న, నిరగ్నిః, న, చ, అక్రియః.
శ్రీభగవాన్ = శ్రీకృష్ణుడు; ఉవాచ = పలికెను కర్మఫలమ్ = కర్మఫలాన్ని; అనాశ్రితః = ఆశించనివాడై; కార్యం కర్మ = కర్తవ్య కర్మను, నిత్యకర్మలను; యః = ఎవడు; కరోతి = ఒనర్చునో; సః = అతడు; సన్న్యాసీ = సన్న్యాసి; యోగీ చ = యోగియూ; న నిరగ్నిః = అగ్నిహోత్ర త్యాగి కాదు; న చ అక్రియః = తపోదానాదికర్మలను త్యజించేవాడు కాదు.
తా ॥ (కర్మలు దుఃఖరూపాలవడం చేత జనులు హఠాత్తుగా వాటిని త్యజించవచ్చు. దీనిని వారించడానికి, సన్న్యాసం కంటే కర్మయోగమే శ్రేష్ఠమని స్తుతిస్తూ -)శ్రీభగవానుడు పలికెను: కర్మఫలాలను అపేక్షించకుండా, ఎవడు అవశ్య కర్తవ్యాలుగా విధించబడిన (నిత్య) కర్మలను (ధ్యానయోగాంగంగా) ఆచరిస్తాడో, అతడే సన్న్యాసి, అతడే యోగి. అగ్నిసాధ్యాలైన (ఇష్ట) కర్మలను, అగ్న్యపేక్షలేని (పూర్త) తపోదానాది కర్మలను (మాత్రమే) త్యజించేవాడు సన్న్యాసి కాడు, యోగి కూడా కాడు.
వ్యాఖ్య: –
“సన్న్యాసి” అంటే యజ్ఞయాగాది కర్మలు (అగ్నిహోత్రాలు) మానేసి, కాషాయ బట్టలు కట్టుకున్నవాడు అని మాత్రమే కొందరు అనుకుంటారు. మరికొందరు “యోగి” అంటే పనులన్నీ వదిలేసి, ఎక్కడో ఒక కొండ గుహలో ఒంటరిగా కూర్చునేవాడు అని అనుకుంటారు. కానీ ఇవన్నీ కేవలం పైకి కనిపించే గుర్తులు (బాహ్య చిహ్నాలు) మాత్రమే. అంత మాత్రాన ఎవరూ సన్న్యాసులు లేదా యోగులు అయిపోరు. నిజమైన యోగి అనిపించుకోవాలంటే:
- లోపల ఉన్న పాత కోరికలు (వాసనలు) నశించాలి.
- వస్తువుల మీద, మనుషుల మీద ఉన్న మమకారం (Attachment) పోవాలి.
- చేసే పని ఫలితం మీద ఆశ (ఫలాపేక్ష) వదలాలి.
బయట వేషం మాత్రమే కాదు, లోపల మనసు (అభ్యంతరం) కూడా మారాలి. అప్పుడే వాళ్ళను నిజమైన సన్న్యాసులు లేదా యోగులు అని పిలవగలం… అని భగవంతుడు ఇక్కడ చాలా చక్కగా బోధిస్తున్నాడు.
చేయాల్సిన పనులను మాత్రమే చేయడం, అది కూడా ఫలితం మీద ఆశ లేకుండా చేయడం… ఇదే నిజమైన సన్న్యాసికి, యోగికి ఉండాల్సిన లక్షణం అని ఇక్కడ చెప్పారు. కాబట్టి, ఈ శ్లోకం ద్వారా మనకు ఒక విషయం స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది: పనులన్నీ పూర్తిగా మానేసి, బద్ధకంగా తయారై (తమోగుణంతో), ఒంటరిగా కూర్చుని కాలాన్ని వృధా చేసేవారు యోగులు కాదు. కేవలం కాషాయ బట్టలు కట్టుకుని, పూజాదికాలు వదిలేసి, ఊరూరా తిరిగేవారు కూడా సన్న్యాసులు కాలేరు. సన్న్యాసానికి నిజమైన గుర్తు ‘కర్మఫల త్యాగం’ (ఫలితాన్ని ఆశించకపోవడం). మమకారం లేకపోవడమే (సంగరాహిత్యం) నిజమైన యతీశ్వరుడికి (సన్న్యాసికి) చిహ్నం. కాబట్టి, ఒక వ్యక్తి నిజంగా సన్న్యాసా కాదా అని పరీక్షించడానికి, అతడు ఎలా ప్రవర్తిస్తున్నాడో (ఆచరణ) చూస్తే సరిపోతుంది. ఇక్కడ రెండు ముఖ్యమైన విషయాలు చెప్పారు:
- చేయాల్సిన మంచి పనులను మాత్రమే చేయడం (కార్యం కర్మ).
- ఆ పనిని కూడా ఫలితం మీద ఆశ లేకుండా చేయడం.
అధర్మమైన పనులు, శాస్త్రానికి విరుద్ధమైన పనులు, పాపపు పనులు ఎప్పటికీ చేయకూడదు.
ధర్మబద్ధమైన పనులు, శాస్త్రం అంగీకరించిన పనులు, పుణ్యకార్యాలు మాత్రమే చేయాలి. అయితే, ఆ మంచి పనులను కూడా ఫలితం మీద ఆశ లేకుండా చేయాలి. ఇదే అన్నింటికంటే గొప్ప ప్రవర్తన (ఆచరణ). అలా నడుచుకునేవాడే నిజమైన సన్న్యాసి. ఆ పద్ధతిలో బతికేవాడు సంసారంలో ఉన్నా (గృహస్థుడైనా) సరే, అతడు సన్న్యాసి కిందనే లెక్క. సన్న్యాసులు పొందే గొప్ప ఫలితాలను అతడు కూడా పొందగలడు. సన్న్యాసి కావడానికి ఫలానా కులం, ఫలానా మతం, లేదా ఫలానా వర్గం వాడై ఉండాలనే రూల్ ఏమీ లేదని ఇక్కడ చెప్పారు. పైన చెప్పుకున్న ఆ రెండు మంచి లక్షణాలు (ధర్మాన్ని ఆచరించడం, ఫలితాన్ని ఆశించకపోవడం) ఉంటే చాలు, ఎవరైనా సన్న్యాసి కావచ్చు అని స్పష్టంగా చెప్పారు.