యథా దీపో నివాతస్థో నేంగతే సోపమా స్మృతా ।
యోగినో యతచిత్తస్య యుంజతో యోగమాత్మనః ॥ 19
యథా దీపః, నివాతస్థః నేంగతే, సా ఉపమా స్మృతా
యోగినః, యతచిత్తస్య యుంజతః, యోగం ఆత్మనః.
దీపః = దీపం; నివాతస్థః = గాలి లేనిచోట; యథా = ఏ విధంగా; నేంగతే = కంపించకుండునో; ఆత్మనః = ఆత్మయందు; యోగం = యోగాన్ని; యుంజతః = అభ్యసించే; యోగినః = యోగి; యతచిత్తస్య = సంయత చిత్తానికి; సా = ఆ; ఉపమా = దృష్టాంతం; స్మృతా = స్మృతిలో చెప్పబడింది.
తా ॥ ఆత్మయోగం అభ్యసించేవాని అచంచల చిత్తం గాలిలేని చోట ఉండే దీపశిఖ ఉపమానంగా చెప్పబడింది. (అంటే యోగిచిత్తం గాలిలేని చోట ఉండే దీపశిఖ వలే నిశ్చలంగా ఉంటుందని భావం.)
వ్యాఖ్య:-
పర్వతం కదలకుండా స్థిరంగా ఉంటుంది, కానీ దానికి సొంతంగా వెలుగు లేదు. అందుకే ఇక్కడ పర్వతాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకోలేదు. కానీ, గాలి లేని చోట పెట్టిన దీపం కదలకుండా ఉంటుంది, అలాగే వెలుగుతూ కూడా ఉంటుంది. అందుకే, జ్ఞానంతో ప్రకాశిస్తూ, నిశ్చలంగా ఉండే యోగి మనస్సుకి ఈ ‘దీపం’ ఉదాహరణే సరిగ్గా సరిపోతుంది. మన నిత్య జీవితంలో కనిపించే సాధారణ ఉదాహరణలతో వివరించడం భగవద్గీత ప్రత్యేకత. దీనివల్ల విషయం మనకు సులభంగా అర్థమవుతుంది.
- సాధారణ మనిషి స్థితి: కిటికీలు, తలుపులు తెరిచి ఉన్న గదిలోని దీపం, ఆ దారుల ద్వారా వచ్చే గాలికి రెపరెపలాడుతుంది లేదా ఆరిపోతుంది. అలాగే, అజ్ఞాని (సాధారణ మనిషి) మనస్సు కూడా కళ్లు, చెవులు వంటి ఇంద్రియాల ద్వారా లోపలికి వచ్చే కోరికల వల్ల నిలకడ లేకుండా (చంచలంగా) ఉంటుంది.
- యోగి స్థితి: కానీ యోగి అలా కాదు. అతను బయటి ఆకర్షణలకు లొంగడు. ‘అన్ని ద్వారాలను మూసివేసి’ అన్నట్టుగా, తన ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకుంటాడు. కోరికలనే గాలి లోపలికి రాకుండా అడ్డుకుంటాడు కాబట్టి, అతని మనస్సు అనే జ్యోతి నిశ్చలంగా ఆత్మ మీదే లగ్నమై ఉంటుంది.
కదలిక లేని స్వచ్ఛమైన నీటిలో సూర్యుడి ప్రతిబింబం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది కదా? అలాగే, నిశ్చలంగా, స్వచ్ఛంగా ఉన్న మనస్సులో ఆత్మ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది (లేదా ఆ మనస్సు ఆత్మలో లీనమవుతుంది). అప్పుడే గొప్ప ఆనందం (బ్రహ్మానందం) కలుగుతుంది. అజ్ఞాని మనస్సు నిలకడగా ఉండదు కాబట్టి, అందులో ఆత్మ కనిపించదు, అందుకే అతనికి ఎప్పుడూ దుఃఖమే కలుగుతుంది.
కాబట్టి, మనస్సును అదుపు చేసుకోవడం, ఆ మనస్సును ఆత్మ ధ్యానంలో నిలపడం… ఈ రెండు పనుల వల్ల, నిశ్చలమైన దీపం నుండి వెలుగు వచ్చినట్లుగా, యోగికి ఆత్మానందం కలుగుతుంది. దాన్నే ‘మోక్షం’ అంటారు.