నాత్యశ్నతస్తు యోగోఽస్తి న చైకాంతమనశ్నతః ।
న చాతిస్వప్నశీలస్య జాగ్రతో నైవ చార్జున ॥ 16
న, అతి, అశ్నతః, తు, యోగః, అస్తి, న, చ, ఏకాంతమ్, అనశ్నతః,
న, చ, అతి స్వప్నశీలస్య, జాగ్రతః, న, ఏవ, చ, అర్జున.
అర్జున = అర్జునా; అత్యశ్నతః తు = ఎక్కువగా భుజించేవానికి; యోగః = ధ్యానం; న అస్తి = లేదు; చ = మరియు; ఏకాంతమ్ = ఏమీ కూడా; అనశ్నతః = భుజింపనివానికి కూడా; న = లేదు; అతి స్వప్న శీలస్య చ = ఎక్కువ నిద్రించేవానికి కూడా; న = లేదు; జాగ్రతః ఏవ చ = ఎక్కువగా మేల్కొని ఉండేవానికి కూడా; న = లేదు.
తా ॥ (ధ్యానాభ్యాసనిష్ఠుని ఆహారాది నియమాలు చెప్పబడుతున్నాయి:) అర్జునా! ఎక్కువగా భుజించేవానికి ధ్యానం (సమాధి) కుదరదు. అదే విధంగా ఏమీ తినని వానికి కూడా ఇది లభించదు. ఎక్కువగా నిద్రించేవానికిని, అమితంగా మేల్కొని ఉండేవానికి కూడా ధ్యానం కుదురదు.
వ్యాఖ్య:-
ధ్యానయోగానికి సహాయపడే ఆహారపు అలవాట్లు, విహారాల (నడవడిక) గురించి ఇక్కడ వివరిస్తున్నారు. సాధారణంగా ‘యోగం’ అంటే భగవంతుని దగ్గరకు చేర్చే ‘ఏ మార్గమైనా’ అని అర్థం చెప్పుకోవచ్చు. కానీ ఇక్కడ మనం మాట్లాడుకుంటున్న విషయం ‘ధ్యానయోగం’ కాబట్టి, ప్రస్తుతానికి అదే అర్థం తీసుకోవాలి. అయితే, ఇప్పుడు చెప్పబోయే ఆహార నియమాలు, జీవన విధానాలు కేవలం ధ్యానయోగానికే కాదు, అన్ని రకాల యోగ మార్గాలకు (కర్మయోగం, భక్తియోగం మొదలైనవి) చాలా అవసరమని గ్రహించాలి.
ఎక్కువగా తినేవాళ్లకు ధ్యానం కుదరదని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పారు. మితాహారం (తగినంత మాత్రమే) తినేవాళ్లకే ధ్యానం బాగా జరుగుతుంది. చాలామంది “ఆధ్యాత్మిక సాధనలో తిండి గురించి ఇంత ఆలోచించాలా?” అని దీన్ని పెద్దగా పట్టించుకోరు. కానీ, భగవంతుడు ఆహారానికి చాలా ప్రాముఖ్యత ఇచ్చారు. భగవద్గీతలో అనేక సార్లు ఆహారం విషయంలో చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలని గట్టిగా చెప్పారు. ఒక చిన్న స్క్రూ (చీల) సరిగ్గా లేకపోతే ఎంత పెద్ద యంత్రమైనా ఎలా ఆగిపోతుందో, మన సాధనలో ఆహారం పరిస్థితి కూడా అంతే. అది సరిగ్గా లేకపోతే మోక్షసాధన కుదరదు. మన జీవితాన్ని (1) ఆహారం (2) నిద్ర అనే ఇద్దరు దొంగలు దోచుకుంటున్నారు. తెలివిలేని వాళ్లకు దాదాపు కాలమంతా తిండి, నిద్రలోనే గడిచిపోతోంది. ఎంతో విలువైన ఈ మానవ జన్మను, బంధాల నుండి విముక్తి కోసం ప్రయత్నించాల్సిన ఈ జీవితాన్ని… కేవలం తినడానికి, పడుకోవడానికే వృధా చేయడం సరైన పని కాదు. ఆహారం అవసరమే. నిద్ర కూడా అవసరమే. కానీ ఎంత వరకు? మన జీవితం సాగడానికి, దైవచింతన చేసుకోవడానికి ఎంత అవసరమో అంత ఉంటే చాలు. అంతకు మించి ఎక్కువైనా, లేదా మరీ తక్కువైనా ధ్యానం (భగవచ్చింతన) జరగదు. ఈ విషయాన్నే భగవంతుడు ఇక్కడ రెండు శ్లోకాల ద్వారా చాలా చక్కగా నిరూపిస్తున్నారు.
ఎక్కువగా భోజనం చేయడం వల్ల శరీరం బరువుెక్కి, మత్తుగా అనిపిస్తుంది. దీనివల్ల ధ్యానంలో కూర్చోవడం కూడా సాధ్యపడదు. ముఖ్యంగా ‘సమం కాయ శిరోగ్రీవం’ (శరీరం, తల, మెడ నిటారుగా ఉంచడం) అనే నియమాన్ని అసలు పాటించలేం. ఒకవేళ బలవంతంగా కూర్చున్నా నిద్ర ముంచుకొస్తుంది. పోనీ నిద్ర రాకపోయినా, కడుపు బరువుగా ఉండటం వల్ల మన ధ్యాస అంతా శరీరం మీదే ఉంటుంది. ధ్యానంలో మనం శరీరాన్ని, ఇంద్రియాలను, మనస్సును దాటి లోపల ఉన్న ఆత్మ దగ్గరకు వెళ్ళాలి. కానీ ఎక్కువ తిన్నప్పుడు ఆ ‘దేహ స్పృహ’ (Body consciousness) వల్ల మనం శరీరం దగ్గరే ఆగిపోతాం. ఈ విధంగా అధిక ఆహారం ధ్యానానికి పెద్ద అడ్డంకిగా మారుతుంది. అందుకే మితంగా తినాలి. అలాగని, ఏమీ తినకుండా పూర్తిగా మానేసేవారికి కూడా ధ్యానం కుదరదు. ఎందుకంటే మనం తీసుకునే ఆహారం వల్లే శరీరం, మనస్సు తయారవుతాయి. ఆహారం లేకపోతే అవి క్షీణించిపోతాయి. అప్పుడు కూర్చోవడానికి శరీరానికి శక్తి ఉండదు, ధ్యానం చేయడానికి మనస్సుకు ఓపిక ఉండదు. కాబట్టి ధ్యానయోగి తరచుగా కఠిన ఉపవాసాలు (శుష్కోపవాసాలు) చేయకూడదు. ఎప్పుడైనా ఆరోగ్య రీత్యా పక్షం రోజులకు ఒకసారి (ఏకాదశి వంటి రోజుల్లో) ఉపవాసం చేయవచ్చు. ఈ విధంగా అతిగా తినడాన్ని, అలాగే అసలు తినకుండా ఉండటాన్ని… ఈ రెండు అతిలను వదిలేసి, ఎవరైతే ‘మితాహారి’గా (Limited eater) ఉంటారో, వారే ధ్యానయోగంలో విజయం సాధిస్తారు.
అలాగే నిద్ర విషయంలో కూడా చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. అతి నిద్ర (ఎక్కువ సేపు పడుకోవడం), నిద్ర లేమి (అసలు పడుకోకపోవడం) – ఈ రెండింటినీ వదిలేసి, ‘మిత నిద్ర’ (తగినంత నిద్ర) కలిగి ఉంటేనే యోగ సాధన చక్కగా సాగుతుంది. మన శరీర నిర్మాణాన్ని బట్టి, ఈ శరీరానికి (ఉపాధికి) ప్రతి రోజూ కొంత విశ్రాంతి తప్పనిసరిగా అవసరం. విశ్రాంతి అసలు లేకపోయినా ప్రమాదమే. విశ్రాంతి (నిద్ర) మోతాదు మించినా ప్రమాదమే. కాబట్టి, సాధకుడు ఆహారం మరియు నిద్ర ఈ రెండింటిలోనూ ‘మితత్వాన్ని’ (Moderation / Balance) పాటిస్తూ ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ముందుకు సాగాలని భగవంతుడు ఇక్కడ బోధిస్తున్నారు.