సమం కాయశిరోగ్రీవం ధారయన్నచలం స్థిరః ।
సంప్రేక్ష్య నాసికాగ్రం స్వం దిశశ్చానవలోకయన్ ॥ 13
ప్రశాంతాత్మా విగతభీః బ్రహ్మచారివ్రతే స్థితః ।
మనస్సంయమ్య మచ్చిత్తః యుక్త ఆసీత మత్పరః ॥ 14
సమమ్, కాయ శిర గ్రీవమ్, ధారయన్, అచలమ్, స్థిరః,
సంప్రేక్ష్య, నాసికాగ్రమ్, స్వమ్, దిశః, చ, అనవలోకయన్.
ప్రశాంతాత్మా, విగతభీః, బ్రహ్మచారివ్రతే, స్థితః,
మనః, సంయమ్య, మచ్చిత్తః, యుక్తః, ఆసీత, మత్పరః.
కాయ శిర గ్రీవమ్ = శరీరాన్ని, తలను, కంఠాన్ని; సమమ్ = సమానంగా; అచలమ్ = నిశ్చలంగా; ధారయన్ = నిలిపి; స్థిరః = స్థిరంగా; స్వమ్ = తన; నాసికాగ్రమ్ = ముక్కు కొనను; సంప్రేక్ష్య = చూస్తూ; దిశః చ = దిక్కులను; అనవలోకయన్ = చూడకుండా; ప్రశాంతాత్మా = ప్రశాంతచిత్తుడూ; విగతభీః = నిర్భయుడూ; బ్రహ్మచారివ్రతే స్థితః = బ్రహ్మచర్య వ్రతుడై; మనః = మనస్సును; సంయమ్య = నియమించి, మచ్చిత్తః = చిత్తాన్ని నాయందు నిలిపి; మత్పరః = నన్నొక్కణ్ణే భావిస్తూ; యుక్తః = సమాహితుడై; ఆసీత = ఉండాలి.
తా ॥ మేరుదండాన్ని, కంఠాన్ని, శిరస్సును సమానంగా స్థిరంగా నిలిపి; నిశ్చలంగా దిక్కులు చూడకుండా, నాసికాగ్రమున* దృష్టిని నిబద్ధమొనర్చి; ప్రశాంత చిత్తుడూ, భయరహితుడూ, బ్రహ్మచర్యవ్రతి* అయి, మనస్సును నియమించి నాయందు చిత్తం నిలిపి, నన్ను మాత్రమే భావిస్తూ సమాహితుడై ఉండాలి.
వ్యాఖ్య:-
ధ్యానం చేసేవారు ఆసనం మీద కూర్చున్నప్పుడు… శరీరం, మెడ, తల ఈ మూడింటిని సమానంగా, అంటే ఏమాత్రం వంగకుండా నిటారుగా ఉంచాలని ఇక్కడ చెప్పారు. దీనికి ఒక ముఖ్యమైన కారణం ఉంది. ఎప్పుడైతే ఈ మూడు నిటారుగా ఉంటాయో, అప్పుడు మాత్రమే ‘కుండలినీ శక్తి’ సుషుమ్నా నాడి ద్వారా ఎలాంటి ఆటంకం లేకుండా పైనున్న సహస్రార చక్రం వరకు ప్రవహించడానికి వీలవుతుంది. అలా జరిగినప్పుడు మాత్రమే సాధకుడికి గొప్ప ఆధ్యాత్మిక అనుభవాలు కలుగుతాయి. ఉదాహరణకు, మిలిటరీ వాళ్ళు లేదా పోలీసులు కవాతు (Parade) చేసేటప్పుడు ఈ మూడు భాగాలను ఎంత నిటారుగా ఉంచుతారో, ధ్యానం చేసే సాధకుడు కూడా అలాగే ఉండి, నిశ్చలంగా కూర్చోవాలి. ఇక్కడ ‘స్థిరః’ అని చెప్పడం వెనుక ఉద్దేశం ఏంటంటే… ధ్యానం మొదలుపెట్టాక పూర్తయ్యే వరకు, మధ్య మధ్యలో లేవకుండా కదలకుండా స్థిరంగా కూర్చోవాలి అని అర్థం.
ఆసనం మీద నిశ్చలంగా కూర్చున్న తర్వాత, సాధకుడు తన దృష్టిని ఇటు అటు తిప్పకుండా, దిక్కులు చూడకుండా ధ్యానంలో లీనం కావాలి. మనం దిక్కులు చూస్తూ ఉంటే “అదేంటి? వాళ్ళు ఎవరు?” లాంటి ఆలోచనలు వచ్చి మనసు చెదిరిపోతుంది (Distraction). అందుకే ధ్యాన సమయంలో ఇటు అటు చూడకూడదని హెచ్చరించారు. ఈ విధంగా దృష్టిని బయట ప్రపంచం నుంచి మళ్లించి, చూపు చెదరనీయకుండా మన ముక్కు కొన (Nasikagra) మీద నిలిపి ధ్యానం మొదలుపెట్టాలి. దీనినే ‘భూచరీ ముద్ర’ అంటారు. అలా చూపును ఒకే చోట నిలిపితే, మనస్సు మెల్లగా నిశ్చలంగా మారుతుంది. అయితే అందరూ ముక్కు కొన మీదే దృష్టి నిలపాలని లేదు. ఎవరికి ఏది అనుకూలంగా ఉంటే ఆ స్థానాన్ని ఎంచుకోవచ్చు:
- కొందరు కనుబొమ్మల మధ్య (భ్రూమధ్యం) దృష్టి నిలుపుతారు.
- మరికొందరు గుండె దగ్గర (హృదయ స్థానం) నిలుపుతారు.
- ఇంకొందరు తల పైన (సహస్రారం) నిలుపుతారు.
కొత్తగా ధ్యానం మొదలుపెట్టేవాళ్లు కళ్లు పూర్తిగా తెరిచి ఉంచితే బయట వస్తువులు కనిపించి మనసు పక్కకు వెళ్తుంది. పోనీ పూర్తిగా మూసేస్తే నిద్ర వచ్చే ప్రమాదం ఉంది. అందుకే, కళ్లు సగం తెరిచి (Half-closed eyes), ముక్కు కొన మీద గానీ, ఇతర స్థానాల మీద గానీ దృష్టి నిలిపి ధ్యానం చేస్తే అది చక్కగా సాగుతుంది. ధ్యాన సమయంలో బయట దృశ్యాల వల్ల ఆటంకం కలగకూడదనే ఏమో… భగవంతుడు కంటికి ‘రెప్ప’ అనే తలుపును ఏర్పాటు చేశారు. మిగతా ఏ ఇంద్రియానికి (ముక్కు, చెవి మొదలైనవి) ఇలాంటి తలుపులు లేవు కదా! జీవుల మీద భగవంతుడికి ఎంత దయ ఉందో చూడండి!
ఈ విధంగా ధ్యాన సమయంలో దృష్టిని బయట ప్రపంచం నుండి వెనక్కి మళ్లించి (ప్రత్యాహారం), లోపలికి తిప్పుకొని (అంతర్ముఖం చేసి), ఒకే చోట ఏకాగ్రతతో నిలపాలి. పరమాత్మయే మన అంతిమ గమ్యం అని నమ్మి, ఆయన్నే ధ్యానించాలి. “నా యందే మనస్సు లగ్నం చేసి నన్నే ధ్యానించాలి” అని శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ ఇక్కడ చెప్పారు. శ్రీకృష్ణుడు అంటే కేవలం ఒక వ్యక్తి కాదు, సకల జీవుల హృదయాల్లో బుద్ధికి సాక్షిగా వెలిగే ‘ఆత్మ’ అని అర్థం చేసుకోవాలి. కాబట్టి ఆ ఆత్మనే ధ్యానించాలి. అలా ధ్యానం చేయడానికి ముందు, ధ్యానం చేసే వ్యక్తికి (ధ్యాతకు) నాలుగు మంచి లక్షణాలు ఖచ్చితంగా ఉండాలని ఇక్కడ బోధించారు. అవి:
- ప్రశాంత చిత్తం: మనస్సు పూర్తిగా ప్రశాంతంగా ఉండాలి.
- నిర్భయత్వం: ఎలాంటి భయం లేకుండా ఉండాలి.
- బ్రహ్మచర్య వ్రతం: బ్రహ్మచర్య నిష్టను కలిగి ఉండాలి.
- మనస్సంయమనం: మనస్సును పూర్తిగా అదుపులో ఉంచుకోవాలి.
సముద్రం ఎంత ప్రశాంతంగా, గంభీరంగా ఉంటుందో.. సాధకుడి మనస్సు (అంతఃకరణం) కూడా అలాగే ఉండాలి. ఇక్కడ కేవలం ‘శాంతాత్మా’ అని అనకుండా ‘ప్రశాంతాత్మా’ అని అన్నారు. అంటే మనస్సులో ఏదో మామూలు శాంతి కాదు, అత్యంత ప్రశాంతత నెలకొని ఉండాలని దీని అర్థం.
సాధకుడి గుండెల్లో భయం అనేది అస్సలు ఉండకూడదు. ఎందుకంటే:
- మనకు కనిపించే ఈ ప్రపంచం, వస్తువులు అన్నీ నిజానికి ‘మిథ్య’ (శాశ్వతం కానివి/భ్రమ). కాబట్టి దేనికీ భయపడాల్సిన పనిలేదు.
- మరొక కోణంలో చూస్తే.. అంతా మన ఆత్మస్వరూపమే కాబట్టి, మనల్ని చూసి మనమే భయపడాల్సిన అవసరం లేదు కదా!
ఎప్పుడైతే మనం మన ఆత్మస్వరూపాన్ని మర్చిపోయి, ఈ కనిపించే దృశ్యాలనే నిజం అనుకుంటామో.. అప్పుడే భయం మనల్ని పట్టి పీడిస్తుంది. వేదాలు కూడా ఇదే సత్యాన్ని చెబుతున్నాయి. ధ్యానం మొదలుపెట్టిన కొత్తలోనే పూర్తిగా భయం పోకపోవచ్చు. కానీ భక్తి, వైరాగ్యం, తత్త్వవిచారణ (సత్యాన్వేషణ) ద్వారా కొంతవరకైనా భయాన్ని పోగొట్టుకోవాలి. అప్పుడే మనస్సు ధ్యానంలో నిలకడగా ఉంటుంది. అందుకే గీతలో ‘విగతభీః’ (భయం లేనివాడు) అనే పదాన్ని వాడారు. ధ్యానం చేసేవారికి ‘నిర్భయత్వం’ (భయం లేకుండా ఉండటం) అనేది చాలా అవసరమైన లక్షణం.
ధ్యానం చేసేవారు ‘బ్రహ్మచర్యాన్ని’ చాలా జాగ్రత్తగా కాపాడుకోవాలి. దీనివల్ల సాధకుడికి శారీరకంగా, మానసికంగా అపరిమితమైన శక్తి వస్తుంది. ‘బ్రహ్మచర్యం’ అంటే ‘బ్రహ్మము (దైవం) నందు చరించడం’ అని అసలు అర్థం ఉన్నప్పటికీ.. సాధారణంగా కామ సంబంధమైన ఆలోచనలు, చేష్టలు లేకుండా ఉండటం అనే అర్థంలోనే దీన్ని ఎక్కువగా వాడుతుంటాం.
- గృహస్తులకు (పెళ్లయిన వారికి) ‘గృహస్థ బ్రహ్మచర్యం’ అనే నియమం ఉంటుంది.
- బ్రహ్మచర్యం అంటే కేవలం శరీరానికే పరిమితం కాదు. మనస్సులో చెడు ఆలోచనలు రాకుండా, మాటలో చెడు లేకుండా.. ఇలా త్రికరణ శుద్ధిగా (మనస్సు, వాక్కు, శరీరం – మూడింటితోనూ) ఈ వ్రతాన్ని పాటించాలి.
బ్రహ్మచర్యం వల్ల కలిగే ఫలితం చాలా గొప్పది.
ప్రపంచంలో ఇప్పటివరకు పుట్టిన మహాత్ములు, లోకాన్ని ప్రభావితం చేసిన గొప్ప ప్రవక్తలు అందరూ ఏదో ఒక రూపంలో బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించి అద్భుతమైన శక్తిని సంపాదించినవారే.
- నూనె లేకపోతే దీపం ఎలా వెలగదో.. వీర్యం వృధా అయిపోతే జ్ఞానదీపం (Knowledge) ఎప్పటికీ వెలగదు.
- వీర్యమే ‘ఓజస్సు’ (Ojas – spiritual energy) గా మారి మెదడుకు, శరీర అవయవాలకు బలాన్ని, వికాసాన్ని ఇస్తుంది.
- ఎన్నో చుక్కల రక్తం కలిస్తే కానీ ఒక చుక్క వీర్యం తయారవ్వదు. కాబట్టి ఇది శరీరంలో అత్యంత విలువైన సారాంశం (Vital Fluid).
అలాంటి విలువైన శక్తిని పనికిరాని భోగాల కోసం వృధా చేయడం తెలివైన పని కాదు. ఆ శక్తిని ధ్యానం కోసమే వాడుకోవాలి. బ్రహ్మచర్యం అంత ముఖ్యమైనది కాబట్టే గీతలో దీనికి ‘వ్రతం’ అనే పదాన్ని జోడించారు (‘బ్రహ్మచారి వ్రతే స్థితః’). ఒక వ్రతాన్ని ఎంత శ్రద్ధగా, ఎంత జాగ్రత్తగా, నియమబద్ధంగా చేస్తారో.. బ్రహ్మచర్యాన్ని కూడా అలాగే పాటించాలి. కాబట్టి ధ్యానం చేసే సాధకుడు అన్ని వ్రతాలలో కెల్లా గొప్పదైన ఈ బ్రహ్మచర్య వ్రతాన్ని తప్పక ఆచరించాలి.
ఈ విధంగా సాధకుడు పైన చెప్పిన మంచి నియమాలను పాటిస్తూ, మనస్సును పూర్తిగా అదుపులో (సంయమనం) ఉంచుకోవాలి. ఆ మనస్సును ఆత్మ మీదే లగ్నం చేసి, ఎప్పుడూ ఆత్మధ్యానంలోనే గడపాలి. శ్లోకంలో వాడిన ‘మచ్చిత్తః’ (నా యందే మనస్సు కలవాడు), ‘మత్పరః’ (నన్నే పరమగతిగా నమ్మినవాడు) అనే పదాలను బట్టి మనకు ఒక విషయం స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. అదేంటంటే – ధ్యానయోగి వేరే ఇతర విషయాల గురించి ఆలోచించకూడదు. కేవలం భగవంతుడిని (ఆత్మను) మాత్రమే స్మరిస్తూ, ఆ భగవంతుని యందే తన మనస్సును లయం చేయాలి.