యోగీ యుంజీత సతతం ఆత్మానం రహసి స్థితః ।
ఏకాకీ యతచిత్తాత్మా నిరాశీరపరిగ్రహః ॥ 10
యోగీ, యుంజీత, సతతమ్, ఆత్మానమ్, రహసి, స్థితః,
ఏకాకీ, యతచిత్తాత్మా, నిరాశీః, అపరిగ్రహః.
యోగీ = యోగి; సతతమ్ = సదా; రహసి = నిర్జన స్థానంలో; స్థితః = ఉండి; ఏకాకీ = సంగశూన్యుడై; యత చిత్త ఆత్మా = దేహాన్ని, మనస్సును సంయతం చేసుకొని; నిరాశీః = నిశ్చింతుడవై (ఆకాంక్షాహీనుడవై); అపరిగ్రహః = పరిగ్రహశూన్యుడవై; ఆత్మానమ్ = అంతఃకరణాన్ని; యుంజీత = సమాహితమొనర్చు.
తా ॥ [యోగారూఢుని లక్షణం చెప్పబడింది – ఈ శ్లోకం నుండి ‘ఆ యోగి శ్రేష్ఠుడని నా అభిప్రాయం’ (32 వ) అనే శ్లోకం వరకూ సాంగమైన యోగం నిర్వచింపబడుతోంది.] నిర్జనస్థానంలో యోగి ఏకాకిగా ఉండి, ఆకాంక్షా శూన్యుడూ, పరిగ్రహరహితుడూ అయి, దేహమూ మనస్సులను సంయతమొనర్చి అంతఃకరణాన్ని సమాహిత మొనర్చాలి. (శ్వేతాశ్వతర ఉపనిషత్తు 2–8 చూ:)
వ్యాఖ్య: –
ఇప్పటి నుండి ధ్యానాన్ని ఎలా అభ్యాసం చేయాలో, ఆ పద్ధతిని అంతటినీ భగవంతుడు ఇక్కడ చాలా వివరంగా (పూసగుచ్చినట్లు) తెలియజేస్తున్నారు. ఇక్కడ మనం ఒక విషయం గమనించాలి. ఇక్కడ వాడిన ‘యోగి’ అనే శబ్దానికి అప్పుడే పూర్తిగా సిద్ధి పొందిన వాడు అని అర్థం కాదు. మోక్షం కోసం ప్రయత్నించే ఒక ‘సాధకుడు’ లేదా ‘ధ్యానాన్ని అభ్యాసం చేసేవాడు’ అని మాత్రమే అర్థం చేసుకోవాలి.అలాంటి సాధకుడు ధ్యానంలో పరిపక్వత సాధించడానికి ఈ క్రింది ఐదు నియమాలను ఖచ్చితంగా పాటించాలని చెప్పబడింది. అవి ఏమిటంటే:
- ఏకాంత ప్రదేశాన్ని ఎంచుకోవడం: జనాలు లేని ప్రశాంతమైన చోట ఉండటం.
- ఒంటరిగా ధ్యానం చేయడం: ఎవరి తోడు లేకుండా ఒంటరిగా కూర్చోవడం.
- నిగ్రహం కలిగి ఉండటం: శరీరాన్ని, మనస్సును మరియు ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకోవడం.
- ఆశ లేకుండా ఉండటం: దేనిపైనా కోరికలు పెట్టుకోకపోవడం.
- వస్తువులను పోగు చేసుకోకపోవడం: అవసరానికి మించి వస్తువులను లేదా బహుమతులను స్వీకరించకుండా (అపరిగ్రహం) ఉండటం.
సాధకుడు ఈ ఐదు నియమాలను సరిగ్గా పాటిస్తూ, నిరంతరం ఆత్మధ్యానంలోనే తన సమయాన్ని గడపాలి.
‘రహసి’ – ధ్యానం ఎప్పుడూ నలుగురు తిరిగే బహిరంగ ప్రదేశాల్లో చేయకూడదు. అలా చేస్తే మనసుకి ఏకాగ్రత కుదరదు (విక్షేపం కలుగుతుంది). ధ్యానం అనేది ఇతరుల మెప్పు కోసమో, పదిమంది మనల్ని గొప్పగా చూడాలనో చేసే ‘ప్రదర్శన’ కాదు. ఇది భక్తుడికి, భగవంతుడికి మధ్య ఉండే అత్యంత వ్యక్తిగతమైన, రహస్యమైన బంధం. అందుకే ఎవరూ లేని ‘ఏకాంత ప్రదేశాన్నే’ ఎంచుకోవాలి. అందుకే పూర్వకాలంలో ఋషులు, మునులు జనావాసాలకు దూరంగా ఉండే పర్వత గుహలను, నదీ తీరాలను, అడవులను ఎంచుకునేవారు. అక్కడ శబ్ద కాలుష్యం, జనాలు వంటి ఆటంకాలు ఉండవు. పైగా ప్రకృతి అందాల వల్ల మనసుకి ఆనందం, ప్రశాంతత వాటంతట అవే కలుగుతాయి.
మరి అడవులకు వెళ్లలేని సామాన్యుల పరిస్థితి ఏంటి? గీతలో వాడిన ‘రహసి’ (ఏకాంతంలో) అనే పదానికి కేవలం అడవులు, గుహలు అని మాత్రమే అర్థం తీసుకుంటే… ప్రపంచంలో 90 శాతం మందికి ధ్యానం చేసే అవకాశమే ఉండదు. అందుకే గృహస్థులు తమ ఇంటిలోనే ఒక ‘ఏకాంత ప్రదేశాన్ని’ సృష్టించుకోవచ్చు:
- ఇంట్లో ఒక గదిని ప్రత్యేకంగా జపం, ధ్యానం, పూజల కోసం కేటాయించాలి.
- అక్కడ అనవసరంగా ఇతరులను అనుమతించకూడదు.
- ఆ గదిలో మహనీయుల ఫోటోలు పెట్టి, పువ్వులు, అగరుబత్తులు (ధూపం), దీపాలతో అలంకరించుకోవాలి.
- ఆ గదిని ఎప్పుడూ శుభ్రంగా ఉంచుకోవాలి.
అలా పవిత్రంగా మార్చుకున్న గది కూడా అడవిలోని గుహతో సమానమైన ‘ఏకాంత ప్రదేశమే’ అవుతుంది. అక్కడ ధ్యానం నిర్విఘ్నంగా సాగుతుంది.
ఏకాకిగా ఉండాలి (Be Alone): ఏకాంత ప్రదేశాన్ని ఎంచుకున్నప్పటికీ, అక్కడ నలుగురైదుగురు లేదా పదిమంది గుమిగూడి ధ్యానం చేయకూడదు.
- ఒంటరిగానే ధ్యానం చేయాలి. అందుకే గీతలో ‘ఏకాకీ’ అనే పదాన్ని వాడారు.
- ఇద్దరు ముగ్గురు కలిస్తే, ధ్యానం మానేసి కబుర్లు (లోకాభిరామాయణం) చెప్పుకుంటారు. దీనివల్ల మనసు పక్కదారి పడుతుంది.
- ‘ఏక్ నిరంజన్, దో గడబిడ్’ (ఒక్కడుంటే ఆనందం, ఇద్దరుంటే గొడవ) అనే సామెత అందరికీ తెలిసిందే కదా!
ఆహారం మరియు మనోనిగ్రహం: స్థలాన్ని నిర్ణయించుకున్నాక, మనం చేయాల్సిన పనులు:
- మితాహారం: తక్కువగా, సాత్వికమైన ఆహారం తీసుకుంటూ శరీరాన్ని అదుపులో ఉంచుకోవాలి.
- వైరాగ్యం: భక్తి, విచారణ ద్వారా ఇంద్రియాలను, మనసును అదుపులో ఉంచుకోవాలి.
- ఆశను వదలడం: కనిపించే వస్తువుల మీద ఆశను పూర్తిగా వదిలేయాలి. ఎందుకంటే ‘ఆశ’ అనేది ఒక పెద్ద పిశాచం లాంటిది. ఏ ఒక్క వస్తువు మీద ఆశ ఉన్నా, మనసు దాని చుట్టూనే తిరుగుతుంది తప్ప దేవుడి మీద నిలవదు. కాబట్టి విచారణ చేసి ఆశను మనసులోంచి పీకి పారేయాలి.
అపరిగ్రహం (పరుల నుంచి ఏదీ తీసుకోకూడదు): ధ్యానయోగి బ్రతకడానికి అత్యవసరమైనవి తప్ప, ఇతరుల నుంచి ఏ వస్తువునూ దానంగా తీసుకోకూడదు (పరిగ్రహించకూడదు). ఎందుకంటే:
- ఇతరుల నుంచి దానం తీసుకుంటే మన పుణ్యం కరిగిపోతుంది.
- దానం ఇచ్చిన వారి కర్మలు మనకు అంటుకుంటాయి.
- అంతేకాదు, ఆ తీసుకున్న వస్తువులను ఎలా కాపాడుకోవాలా అని మనసు రాత్రింబవళ్లు ఆలోచిస్తూ ఉంటుంది.
- ఇదంతా సాధకుడికి ఒక పెద్ద బంధంలా మారుతుంది కాబట్టి, పెద్దలు ‘అపరిగ్రహం’ (ఏదీ స్వీకరించకపోవడం) అనే నియమాన్ని పెట్టారు.
ఈ విధంగా పైన చెప్పుకున్న ఐదు నియమాలను పాటిస్తూ, సాధకుడు తన మనస్సును ఎప్పుడూ ఆత్మ మీదే లగ్నం చేయాలి. ఇది ఏదో ఒక సమయానికి పరిమితం కాదు, నిరంతరం చేస్తూనే ఉండాలి. అందుకే శ్లోకంలో ‘సతతం’ (ఎల్లప్పుడూ) అనే పదాన్ని ప్రత్యేకంగా వాడారు. ‘మేల్కొని ఉన్నవాడికి భయం లేదు’ అని ఒక నానుడి ఉంది. అదే విధంగా, మనం దైవచింతనలో ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా (Alert) ఉంటే… కోరికలు, ఇతర చెడు ఆలోచనలు మన మనస్సులోకి ప్రవేశించలేవు. మనం ఎప్పుడూ మేల్కొని ఉంటే దొంగలు ఇంట్లోకి రారు కదా! అలాగే దీపం వెలుగుతూ ఉంటే చీకటి దరిచేరదు కదా!