యోగయుక్తో విశుద్ధాత్మా విజితాత్మా జితేంద్రియః ।
సర్వభూతాత్మభూతాత్మా కుర్వన్నపి న లిప్యతే ॥ 7
యోగయుక్తః, విశుద్ధాత్మా, విజితాత్మా, జితేంద్రియః,
సర్వభూతాత్మ భూతాత్మా, కుర్వన్, అపి, న, లిప్యతే.
విశుద్ధాత్మా = శుద్ధచిత్తుడూ; విజితాత్మా = సంయత శరీరుడూ; జితేంద్రియః = ఇంద్రియజేతా; సర్వభూత ఆత్మభూత ఆత్మా = సమస్త ప్రాణుల ఆత్మ, తన ఆత్మ ఒక్కటే అని గుర్తించేవాడూ అయిన; యోగయుక్తః = నిష్కామ కర్మయోగి; కుర్వన్ అపి = కర్మను ఆచరిస్తున్నా; న లిప్యతే = కర్మలతనిని అంటవు.
తా ॥ (కర్మయోగ క్రమంలో బ్రహ్మలాభమైన తరువాత ఆచరించే కర్మ బంధమవుతుందా అనే సందేహానికి ప్రత్యుత్తరం-) నిష్కామ కర్మయోగ నిష్ఠుడూ, శుద్ధచిత్తుడూ, సంయతశరీరుడూ, జితేంద్రియుడూ, సర్వభూతాల ఆత్మ తన ఆత్మయే అని గుర్తించేవాడూ అయిన పురుషుడు (లోకసంగ్రహ నిమిత్తం గాని లేక స్వాభావికంగా గాని) కర్మలను ఆచరించినప్పటికీ బంధించబడడు.
వ్యాఖ్య:-
మనం పనులు చేస్తున్నప్పటికీ, ఆ పనుల వల్ల వచ్చే కర్మ బంధాలు మనకు అంటుకోకూడదంటే ఐదు ముఖ్యమైన లక్షణాలు ఉండాలని చెబుతున్నారు.
- నిష్కామ కర్మ: ఫలితాన్ని ఆశించకుండా పని చేయడం.
- నిర్మల హృదయం: మనసులో ఎలాంటి కల్మషం లేకుండా స్వచ్ఛంగా ఉండటం.
- మనోజయం: మనసును పూర్తిగా అదుపులో ఉంచుకోవడం.
- ఇంద్రియ జయం: ఇంద్రియాలను (కళ్లు, చెవులు మొదలైనవాటిని) గెలవడం/అదుపు చేయడం.
- ఏకాత్మ దర్శనం: అన్ని ప్రాణులలోనూ, అన్ని చోట్ల ఒకే ఆత్మను (దైవాన్ని) చూడగలగడం.
ఇవన్నీ చూస్తుంటే, ఒక నిజమైన జ్ఞానికి ఉండే లక్షణాలే ఇవి అని మనకు అర్థమవుతుంది. దీన్ని బట్టి కర్మయోగం, జ్ఞానయోగం… రెండూ కూడా చివరి దశలో (ఉన్నత స్థితిలో) ఒకేలా ఉంటాయని స్పష్టమవుతోంది. పైన చెప్పిన ఈ ఐదు లక్షణాలు ఉన్నవాడు ఏ పని చేసినా, ఆ కర్మలు అతన్ని బంధించలేవు. అలా కాకుండా… కోరికలతో, చెడు ఆలోచనలతో (మలిన చిత్తం), “నేనే చేస్తున్నాను” అనే అహంకారంతో, ఇంద్రియ నిగ్రహం లేకుండా పనులు చేస్తే మాత్రం కచ్చితంగా ఆ కర్మ బంధాలలో చిక్కుకుపోతారు.
మనసులో చెడు ఆలోచనలు ఉంటే చేసే పనులు కూడా చెడ్డవిగా మారి మనల్ని బంధిస్తాయి. అందుకే అందరిలోనూ ఒకే ఆత్మను చూడటం, మనసును అదుపులో ఉంచుకోవడం చాలా ముఖ్యం. మనసులో చెడు సంకల్పాలు, చెడు గుణాలు, పాత వాసనలు ఉంటే… ఆ మనిషి చేసే పని కూడా మలినంగానే ఉంటుంది. దానివల్ల అతడు కర్మ బంధాల్లో చిక్కుకుంటాడు. “అన్ని ప్రాణులలోనూ ఉన్నది నా ఆత్మయే” అనే భావన లేకపోతే, మనిషి ఇతరులకు హాని చేస్తాడు, ద్వేషిస్తాడు. అతని పనుల్లో దయ, ప్రేమ, జాలి కనిపించవు. అందుకే అతడు తప్పక బంధింపబడతాడు. కాబట్టి కర్మలు మనకు అంటకూడదంటే… “అందరిలోనూ ఉన్నది ఒకే దైవం” (సర్వత్ర ఏకాత్మ దర్శనం) అనే భావన చాలా అవసరం. అలాగే మనసును, ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకోవడం కూడా కర్మ బంధాల నుండి విముక్తికి చాలా అవసరమని భగవంతుడు చెప్పారు. పైన చెప్పుకున్న ఐదు లక్షణాలతో (నిష్కామ కర్మ, నిర్మల హృదయం, మనో నిగ్రహం, ఇంద్రియ నిగ్రహం, ఏకాత్మ భావన) కనుక పనులు చేస్తే, మనిషికి ఆ కర్మలు ఏమాత్రం అంటవు. అతడు దేనికీ అతుక్కోకుండా స్వేచ్ఛగా ఉంటాడు. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునే వారందరూ (ముముక్షువులు) కచ్చితంగా ఈ మంచి గుణాలను అలవర్చుకోవాలి.
‘మోహము’ అనే నిద్ర నుంచి మేల్కొన్నవాడు, చిదాత్మ స్వరూపమును సుస్పష్టపరచుకొనే ధ్యాననిష్ఠను ఆశ్రయించినవాడు, కేవల చిత్స్వభావమున వర్తించువాడు అగు మహాత్ముడు… ఈ దృశ్యము విషయంలో ఏదీ గ్రహించడు. దేనినీ త్యజించడు. అట్టివాడు ఆయా వ్యవహారములందు తత్పరుడై ఉండవచ్చుగాక! మనస్సుతో లోక వ్యవహారములను మననము చేయవలసినప్పటికీ… అంతరంగమున విషయములందు ఆసక్తి ఉండదు. కనుక ఆతడు అమనస్కుడే! దీపం వెలుగుచూ అంతా చూస్తున్నప్పటికీ… ఏదీ చూడనిదై ఉంటోంది కదా! ప్రకాశించుచు – ప్రకాశింపజేస్తున్న దీపం అక్రియమై ఉంటున్నట్లే… ఆత్మజ్ఞుడు క్రియావంతుడైనప్పటికీ, నిష్క్రియుడై ఉంటున్నాడు. (Source: వశిష్ఠ రామ సంవాదం – 4 / శ్రీరామ హృదయం)