సన్న్యాసస్తు మహాబాహో దుఃఖమాప్తుమయోగతః ।
యోగయుక్తో మునిర్బ్రహ్మ న చిరేణాధిగచ్ఛతి ॥ 6
సన్న్యాసః, తు, మహాబాహో, దుఃఖమ్, ఆప్తుమ్, అయోగతః,
యోగయుక్తః, మునిః, బ్రహ్మ, న చిరేణ, అధి గచ్ఛతి.
తు = కాని; మహాబాహో = అర్జునా; అయోగతః = నిష్కామకర్మ యోగనుష్ఠానం లేకుండా; సన్న్యాసః = జ్ఞాననిష్ఠారూపమైన కర్మసన్న్యాసం; ఆప్తుమ్ = పొందడం; దుఃఖమ్ = కష్టతరం, అసంభవం; యోగయుక్తః = నిష్కామ కర్మయోగ నిష్ఠుడైన; మునిః =మననశీలుడు; (సన్న్యాసియై) న చిరేణ = శీఘ్రంగా; బ్రహ్మ = పర బ్రహ్మాన్ని; అధిగచ్ఛతి = పొందుతాడు.
తా ॥ (కర్మయోగి కూడా చివరకు సన్న్యాసాన్నే ఆశ్రయించాలి కాబట్టి మొదటి నుండీ సన్న్యాసాన్నే గ్రహించకూడదా అని అంటే-) నిష్కామకర్మ యోగానుష్ఠానం లేకుండా* కర్మను సన్న్యసించడం అసంభవం. నిష్కామ కర్మయోగ నిష్ఠుడైన ముని (సన్న్యాసియై)* శీఘ్రంగానే బ్రహ్మాన్ని పొందగలడు. (కనుక, చిత్తశుద్ధి లభించే వరకు సన్న్యాసం కంటే కర్మయోగమే మంచిది.) (గీత. 18–50, 55 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
కర్మయోగం (నిష్కామంగా పనులు చేయడం) అనే పునాది లేకుండా, నేరుగా కర్మసన్న్యాసం (పనులు మానేసి జ్ఞాన మార్గంలో వెళ్ళడం) సాధించడం చాలా కష్టం. కర్మయోగంలో ఆరితేరిన తర్వాతే జ్ఞానయోగం సులువుగా అర్థమవుతుంది. పనులన్నీ పూర్తిగా మానేసి, మనసును కేవలం ఆత్మ మీదే నిలపడం అనేది మామూలు విషయం కాదు. ఆ స్థితి అందరికీ వెంటనే రాదు. ఆ స్థితి రావాలంటే ముందుగా మనసును శుద్ధి చేసుకునే సాధన చాలా అవసరం. అదే ‘నిష్కామ కర్మయోగం’. దీన్ని మనం చదువుతో పోల్చుకోవచ్చు: కర్మయోగం అనేది ప్రాథమిక విద్య (Elementary School) లాంటిది. జ్ఞానయోగం అనేది ఉన్నత విద్య (College/Degree) లాంటిది. ఎలిమెంటరీ చదువు రాకుండా కాలేజీ చదువు ఎలా అర్థం కాదో, కర్మయోగంలో పట్టు సాధించని వారికి జ్ఞానయోగం అబ్బదు. అందుకే భగవంతుడు దయతో మనకు ఒక దారి చూపిస్తున్నారు. “ముందే పనులు మానేయకండి (సన్న్యాసం తీసుకోవద్దు). ముందు కర్మయోగాన్ని బాగా ఆచరించండి, మనసును శుద్ధి చేసుకోండి. ఆ తర్వాత జ్ఞానాన్ని పొందితే, చాలా త్వరగా దేవుడిని (పరబ్రహ్మాన్ని) చేరగలరు.” ఇక్కడ కృష్ణుడు ‘న చిరేణ’ (ఎక్కువ కాలం పట్టదు) అనే పదాన్ని వాడారు. అంటే ఈ పద్ధతిలో వెళ్లేవారికి మోక్షం ఆలస్యం కాదని, త్వరగానే తమ గమ్యాన్ని చేరుకుంటారని స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది.
“మునిః” – ఇక్కడ ‘మననశీలుడు’ అని చెప్పడం వల్ల, కర్మయోగంతో పాటు భగవంతుని గురించి మననం (చింతన) చేయడం కూడా తప్పనిసరి అని అర్థమవుతోంది. అంటే, ఎవరైతే కర్మయోగాన్ని ఆచరిస్తూనే పరమాత్మ ధ్యానాన్ని, భగవత్ చింతనను కూడా కొనసాగిస్తారో, వారు చాలా త్వరగా జ్ఞానాన్ని పొంది బ్రహ్మసాక్షాత్కారాన్ని సాధించగలరని దీని భావం.
ప్రారంభంలోనే కర్మయోగం (నిష్కామ సేవ) ద్వారా మనసును శుద్ధి చేసుకోకుండా, అకస్మాత్తుగా జ్ఞానయోగం లేదా సన్న్యాసం వైపు వెళ్తే సాధనలో చాలా కష్టాలు ఎదుర్కోవాల్సి వస్తుంది. మనసులో కోరికలనే వాసనలు పూర్తిగా తొలగిపోతేనే నిజమైన జ్ఞానం లేదా సన్న్యాసం దక్కుతుంది. మనసులో పాపం, మలినాలు ఉన్నంత కాలం జ్ఞానం అసలు కలగదు. తొందరపడి పైకి కాషాయ బట్టలు కట్టి సన్న్యాసం తీసుకున్నా, లోపల మనసు కోరికలతో గంతులు వేస్తూ మనిషికి తీవ్రమైన అశాంతిని కలిగిస్తుంది. ఏ సాధనకైనా ముందుగా ‘చిత్తశుద్ధి’ (మనసు స్వచ్ఛంగా ఉండటం) ముఖ్యం. దానికి కర్మయోగం చాలా బాగా పనిచేస్తుంది. కర్మయోగం అనేది ఒక పునాది లాంటిది. పునాది లేకుండా ‘మోక్షం’ అనే మేడను కట్టాలని చూస్తే, అది కాలక్రమేణా కూలిపోతుంది. చరిత్రలో అలా పతనమైన వారు చాలామంది ఉన్నారు. ముందు కర్మయోగంలో ఆరితేరాలన్నది వేదాంతంలోని ఒక రహస్యం. ఇది తెలియక కొందరు “మాకు జ్ఞానమే కావాలి” అని మొండి పట్టు పట్టి, మనసు పక్వానికి రాక విఫలమవుతున్నారు. ఇలాంటి వారు అటు కర్మ చేయలేక, ఇటు జ్ఞానం రాక.. రెంటికీ చెడ్డవారిగా (ఉభయభ్రష్టులు) మిగిలిపోతున్నారు. ఇలాంటి ప్రమాదం జరగకుండా ఉండటానికే భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలో సరైన మార్గాన్ని సూచించారు. సాధకులు ఆ ఉపదేశాన్ని పాటించి మేలు పొందాలి.
వైద్యులు రోగికి అసలైన మందు ఇచ్చే ముందు, శరీరం శుభ్రపడటానికి (విరేచనాలకు) మందు ఇస్తారు. అలా శరీరం లోపల శుభ్రపడితేనే మందు సరిగ్గా పనిచేస్తుంది. అదేవిధంగా, నిష్కామ కర్మయోగం ద్వారా ముందు మనసును శుభ్రం చేసుకుంటేనే, ‘జ్ఞానం’ అనే మందు మనకు వంటబడుతుంది (నిలుస్తుంది). అందుకే, మనసును శుద్ధి చేసే ప్రక్రియ (Cleaning process) అయిన కర్మయోగాన్ని అందరూ ముందుగా ఆచరించాలని ఈ శ్లోకం బోధిస్తోంది.