కామక్రోధవియుక్తానాం యతీనాం యతచేతసామ్ ।
అభితో బ్రహ్మనిర్వాణం వర్తతే విదితాత్మనామ్ ॥ 26
కామక్రోధ వియుక్తానామ్, యతీనామ్, యతచేతసామ్,
అభితః, బ్రహ్మనిర్వాణమ్, వర్తతే, విదితాత్మనామ్.
కామ క్రోధ వియుక్తానామ్ = కామక్రోధ ముక్తులూ; యత చేతసామ్ = సంయతచిత్తులూ; విదిత ఆత్మనామ్ = ఆత్మజ్ఞులు అయిన; యతీనామ్ = సన్న్యాసులకు; అభితః = సర్వరీతుల; (దేహత్యాగానికి పూర్వమూ, అనంతరమూ) బ్రహ్మనిర్వాణమ్ = బ్రహ్మానందం, మోక్షం; వర్తతే = ఉంది.
తా ॥ కామక్రోధ విముక్తులు, సంయతచిత్తులు, ఆత్మజ్ఞులు అయిన యతులకు శరీరత్యాగానికి పూర్వమూ, తరువాతా కూడా మోక్షం లభిస్తోంది; మళ్ళీ జన్మ లేదు.
వ్యాఖ్య:-
“అసలు మోక్షం ఎక్కడ ఉంది? దాన్ని ఎవరు పొందగలరు?” అనే ప్రశ్నలకు ఇక్కడ సమాధానం ఇవ్వబడింది. మోక్షం పొందాలంటే ఈ మూడు జరగాలి:
- కామక్రోధాలు పూర్తిగా తొలగిపోవాలి (దీన్నే ‘వాసనాక్షయం’ అంటారు – అంటే మనసు లోపల ఉన్న పాత సంస్కారాలు నశించడం).
- మనసు పూర్తిగా మన అదుపులో ఉండాలి (దీన్నే ‘మనోనాశనం’ అంటారు – అంటే చంచలమైన మనసు ఇక పని చేయకుండా ప్రశాంతంగా మారడం).
- ఆత్మ అంటే ఏమిటో అనుభవపూర్వకంగా తెలియాలి (దీన్నే ‘తత్త్వజ్ఞానం’ అంటారు).
పైన చెప్పుకున్న ఆ మూడు మంచి లక్షణాలు ఉన్నవారి చుట్టూ మోక్షం ఎప్పుడూ ప్రకాశిస్తూనే ఉంటుందని ఇక్కడ చెప్పారు. వేదాంత శాస్త్రాల్లో తరచుగా వినిపించే మూడు ముఖ్యమైన సాధనలు ఇవి: వాసనాక్షయం (కోరికలు/పాత సంస్కారాలు నశించడం), మనోనాశనం (మనసును పూర్తిగా అదుపు చేయడం), తత్త్వజ్ఞానం (ఆత్మజ్ఞానం పొందడం). ఈ మూడు ఉన్నవాడు ఎప్పుడూ మోక్ష స్వరూపంలోనే ఉంటాడు. భగవద్గీతలో కృష్ణుడు ఈ మూడింటి గురించి చాలా సార్లు ప్రస్తావించాడు.
ఇందులో ఒక సూక్ష్మం ఉంది: ‘తత్త్వజ్ఞానం’ (నిజం తెలుసుకోవడం) వల్ల కోరికలు నశిస్తాయి (వాసనాక్షయం). అది జరిగాక, మనసు దానంతట అదే అదుపులోకి వచ్చేస్తుంది (మనోనాశనం). ఈ మూడు ఒకదానితో ఒకటి గట్టిగా పెనవేసుకుని ఉంటాయి, వాటిని విడదీయలేం. అందుకే ఈ మూడింటినీ ఒకేసారి సాధన చేయాలని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి.
కష్టపడి ప్రయత్నించే వారికే మోక్షం దొరుకుతుంది కానీ, బద్ధకస్తులకు (సోమరులకు) కాదు. ఈ విషయం చెప్పడానికే ఇక్కడ ‘యతీనాం’ అనే పదాన్ని వాడారు. ‘యతులు’ అంటే కేవలం సన్యాసులు అని మాత్రమే కాదు, ‘గట్టిగా ప్రయత్నం చేసేవారు’ అని అర్థం. “కష్టపడేవాడినే లక్ష్మి వరిస్తుంది” అని ఒక సామెత ఉంది కదా? అది డబ్బునిచ్చే ‘ధనలక్ష్మి’ అయినా సరే, ముక్తినిచ్చే ‘మోక్షలక్ష్మి’ అయినా సరే… ప్రయత్నం చేసేవారికే దక్కుతుంది. కాబట్టి దేవుడి మీద, గురువు మీద, శాస్త్రాల మీద పూర్తి నమ్మకం ఉంచి సాధన చేస్తూ ఉండాలి. మోక్షం కావాలనుకునేవారు పైన చెప్పిన మూడు పద్ధతులను ఓర్పుగా పాటిస్తూ ముందుకు సాగాలి.
మొదటి సాధన కోరికలను వదిలేయడం. ఇది ఎలా సాధ్యమవుతుంది? ఎప్పుడూ ఆత్మ గురించి ఆలోచించడం (మననం) ద్వారా, ఈ కనిపించే ప్రపంచం శాశ్వతం కాదు, ఇది ఒక భ్రమ (మిథ్య) అని బలంగా నమ్మడం ద్వారా… మనలోని కోరికలు, కోపం వంటి చెడ్డ గుణాలు తొలగిపోతాయి.
రెండవది మనస్సును అదుపులో పెట్టుకోవడం. మనసు మన మాట వినాలంటే, ముందు అందులో ఉన్న రజోగుణం (ఆవేశం/చంచలత్వం), తమోగుణం (బద్ధకం/అజ్ఞానం) నశించాలి. ఇనుము గట్టిగా ఉన్నప్పుడు దాన్ని ఎవరూ వంచలేరు. కానీ దాన్ని నిప్పులో కాల్చి మెత్తగా చేసినప్పుడు మాత్రమే వంచగలం. అలాగే, ‘జ్ఞానం’ అనే నిప్పులో మనస్సును బాగా కాల్చి శుద్ధి చేస్తేనే… అందులోని పాపాలు, రజస్తమో గుణాలు పోతాయి. అప్పుడే మనసు మన ఆధీనంలోకి వస్తుంది. ఈ సంసార చక్రం మొత్తానికి ‘మనస్సే’ కేంద్ర బిందువు (కీలకం). మనసు కదిలితేనే ఈ ప్రపంచం ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది. మనసు శాంతిస్తే ప్రపంచం కూడా శాంతిస్తుంది. అలాంటి మనస్సును గెలవడానికి అత్యుత్తమ మార్గం… దానికంటే పైన ఉన్న ‘ఆత్మ’ను పట్టుకోవడమే. ఆత్మలో స్థిరంగా నిలబడగలిగితే, మనస్సు మరియు ఇంద్రియాలు వాటంతట అవే లొంగిపోతాయి.
మూడవ సాధన ఆత్మజ్ఞానం. అంటే ఆత్మ స్వరూపం ఎలాంటిదో తెలుసుకుని, ఎప్పుడూ దాని గురించే ఆలోచిస్తూ ఉండాలి. “నేను శరీరాన్ని కాదు, ఇంద్రియాలను కాదు, మనస్సును కాదు, బుద్ధిని కూడా కాదు… వీటన్నింటినీ గమనించే ‘సాక్షిని’ (ఆత్మను/ప్రజ్ఞను) నేనే” అని తెలుసుకోవాలి. ఆ సాక్షి భావంలోనే స్థిరంగా ఉండాలి. “పంచభూతాలతో చేసిన ఈ శరీరం మాత్రమే నశించిపోతుంది కానీ, నేను (ఆత్మ) నశించను. ఈ ప్రపంచం మారుతుంది, కానీ నేను మారను (నిర్వికారుడను)” అని ఎప్పుడూ చింతన చేస్తూ ఉండాలి. దీనినే తత్త్వజ్ఞాన సాధన అంటారు.
ఈ విధంగా పైన చెప్పిన మూడు సాధనలను (వాసనాక్షయం, మనోనాశనం, తత్త్వజ్ఞానం) సరిగ్గా పాటించిన వారు జీవితంలో విజయం సాధిస్తారు. మోక్షం (బ్రహ్మనిర్వాణం) ఎప్పుడూ వారి చుట్టూ తిరుగుతూనే ఉంటుంది. అసలు వారే సాక్షాత్తు మోక్ష స్వరూపులు, బ్రహ్మ స్వరూపులు అవుతారు. చాలామంది మోక్షం అంటే ఆకాశంలోనో, పాతాళంలోనో ఎక్కడో ఉంటుందని అనుకుంటారు. కానీ భగవంతుడు ఈ శ్లోకం ద్వారా ఆ అపోహను పూర్తిగా తొలగించాడు. మోక్షం ఎక్కడో లేదు… ఎవరి మనసు అయితే నిర్మలంగా (స్వచ్ఛంగా) ఉంటుందో, అక్కడే మోక్షం ఎప్పుడూ ప్రకాశిస్తూ ఉంటుందని స్పష్టంగా చెప్పారు.