శక్నోతీహైవ యస్సోఢుం ప్రాక్శరీరవిమోక్షణాత్ ।
కామక్రోధోద్భవం వేగం స యుక్తః స సుఖీ నరః ॥ 23
శక్నోతి, ఇహ, ఏవ, యః, సోఢుమ్, ప్రాక్, శరీర విమోక్షణాత్,
కామక్రోధోద్భవమ్, వేగమ్, సః, యుక్తః, సః, సుఖీ, నరః.
యః = ఎవరు; శరీర విమోక్షణాత్ ప్రాక్ = శరీరాన్ని విడవడానికి మునుపే; కామ క్రోధ ఉద్భవమ్ = కామక్రోధాల నుండి కలిగే; వేగమ్ = వేగాన్ని; ఇహ ఏవ = ఈ జీవితంలోనే; సోఢుమ్ = సహింప; శక్నోతి = సమర్థుడవుతాడో; సః = అతడు; యుక్తః = యోగి; సః = అతడు; సుఖీ = ఆనందమయుడైన; నరః = పురుషుడు.
తా ॥ ఎవరు ఈ జీవితంలోనే, కామక్రోధోద్భవాలైన వికారాలను మరణ పర్యంతం సహించగలుగుతున్నాడో, అతడే యోగి, అతడే ఆనందమయ పురుషుడు.
వ్యాఖ్య:-
మోక్షం పొందడానికి కావలసిన సాధన సామగ్రిని (ఏర్పాట్లని) మనం ఈ జీవితంలోనే సమకూర్చుకోవాలి. మరొక లోకంలో చేద్దామనో, మరొక జన్మలో చూసుకుందామనో అనుకుంటే ఆ పని సాధ్యం కాదు. ఎందుకంటే, ఈ భూలోకం ‘కర్మభూమి’. ఆధ్యాత్మిక సాధన చేయడానికి ఇదే సరైన చోటు. స్వర్గం వంటి పై లోకాలలో గానీ, పాతాళం వంటి క్రింది లోకాలలో గానీ సాధన చేయడానికి పెద్దగా అవకాశాలు ఉండవు. అవన్నీ కేవలం కర్మఫలాలను అనుభవించే లోకాలే (భోగ భూములు) తప్ప, కొత్తగా సాధన చేసేవి కావు. అందుకే ఇక్కడ ‘ఇహైవ’ (ఇక్కడే) అనే పదాన్ని ప్రత్యేకంగా వాడారు. ఇంతకుముందే 19వ శ్లోకంలో కూడా ‘ఇహైవ తైర్జితః సర్గః’ అని చెప్పారు. ఇలా ఒకే అధ్యాయంలో, ఒకే సందర్భంలో ‘ఇక్కడే’ (ఇహైవ) అనే పదాన్ని రెండుసార్లు వాడడాన్ని బట్టి మనకు ఏం అర్థమవుతోందంటే… ‘ఈ లోకంలోనే, ఈ జన్మలోనే ఆధ్యాత్మిక సాధనను త్వరగా పూర్తి చేసుకోవాలి’ అని భగవంతుడు నొక్కి వక్కాణిస్తున్నారని స్పష్టమవుతోంది.
“ప్రాక్ఛరీరవిమోక్షణాత్” – అంతేకాదు, ఈ శరీరాన్ని వదిలేయక ముందే, అంటే చనిపోకముందే… కోరికలు, కోపం (కామక్రోధాలు) వంటి వాటిని జయించాలని హెచ్చరించారు. ఎందుకంటే, వచ్చే జన్మ మళ్ళీ మనిషి జన్మే వస్తుందని గానీ, ఒకవేళ వచ్చినా మోక్షం పొందడానికి ఇలాంటి మంచి అవకాశాలు దొరుకుతాయని గానీ ఎవరూ చెప్పలేరు కదా. కాబట్టి, ఈ జీవితాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని, ఎప్పుడూ ఆ పరమార్థాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకుని ప్రయత్నం చేయాలి.
‘శీర్యతే ఇతి శరీరం’ అంటే… కృశించిపోయేదే (నశించిపోయేదే) శరీరం. కాబట్టి ఇది ఎక్కువ కాలం నిలబడదు. ఇది నీటి మీద బుడగ లాంటిది. పైగా మృత్యువు ఫలానా సమయానికి వస్తుందని ఎవరూ చెప్పలేరు. కేవలం ముసలితనంలోనే కాదు, చిన్నతనంలోనూ, యవ్వనంలోనూ మనుషులు చనిపోతున్నారు. కాబట్టి, ‘ముసలితనం వచ్చాక చూసుకుందాంలే’ అని ఆధ్యాత్మిక సాధనను వాయిదా వేయడం తెలివితక్కువ పనే అవుతుంది. ఎందుకంటే, ముసలితనంలో శరీరంలో శక్తి, సామర్థ్యాలు తగ్గిపోతాయి. అప్పుడు ధ్యానం చేయాలన్నా, ఇంద్రియాలను-మనసును నిగ్రహించుకోవాలన్నా సరిగ్గా కుదరదు. అందుకే భగవంతుడు ఇక్కడ గట్టిగా హెచ్చరిస్తున్నారు: శరీరం పడిపోకముందే (చనిపోకముందే)… మనలోని కామక్రోధాల వేగాన్ని అరికట్టి, ధ్యానం వంటి సాధనలు చేసుకోవాలి. అలా చేసేవాడే నిజమైన సుఖవంతుడు (స సుఖీ). అలా చేయకపోతే జీవితం వృధా అయ్యి, ‘మహావినాశం’ జరుగుతుందని వేదాలు కూడా ఘోషిస్తున్నాయి.
దీన్నిబట్టి సుఖాన్ని కోరుకునేవాడు, అన్నింటికంటే ముందు తనలో దాగి ఉన్న ముఖ్యమైన శత్రువులైన కామక్రోధాలను (కోరికలను, కోపాన్ని) జయించాలని స్పష్టమవుతోంది. మనలో ఉండే ఆరు అంతర్గత శత్రువులలో (అరిషడ్వర్గాలలో) కామక్రోధాలే ప్రధానమైనవి కాబట్టి ఇక్కడ ఆ రెండింటి పేర్లు మాత్రమే చెప్పారు. కానీ మిగిలిన దోషాలను (లోభం, మోహం, మదం, మాత్సర్యం) కూడా వాటితో పాటు కలుపుకోవాలి. అంటే వాటన్నింటినీ జయించాలని అర్థం. అవి చాలా బలమైన శత్రువులు, ఎప్పుడూ మన వెంటే ఉంటూ హాని చేసేవి. కాబట్టి సాధన చేసేవాడు ఎప్పుడూ వాటి మీద ఒక కన్నేసి ఉంచాలి (జాగ్రత్తగా ఉండాలి).
‘ఓ జీవులారా! శరీరాన్ని వదిలిపెట్టక ముందే (చనిపోక ముందే) ఇంద్రియాలను, మనసును, కామక్రోధాలు లాంటి ఆరు రకాల అంతర్గత శత్రువులను జయించడానికి ప్రయత్నించండి. ఎవరికి ఎప్పుడు మరణం వస్తుందో తెలియదు, కాబట్టి సాధన విషయంలో ఎప్పుడూ ఏమరుపాటు లేకుండా (జాగ్రత్తగా) ఉండండి. ఇంత విలువైన ఈ మానవ జన్మను కేవలం భోగాల కోసం వాడేసి వృధా చేసుకోకండి. ఈ విధంగా గనక మీరు మీ మనసులోని వికారాలను జయించగలిగితే, అంతులేని సుఖాన్ని (ఆత్మానందాన్ని) పొందగలరు’ అని భగవంతుడు ఈ శ్లోకం ద్వారా జీవులందరినీ హెచ్చరిస్తున్నారు.
ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో నిర్లక్ష్యం, బద్ధకం (సోమరితనం) అస్సలు పనికిరావు. ఆయుష్షులో ఒక్క క్షణం గడిచిపోయినా సరే, మళ్ళీ కోట్లాది రత్నాలు ఖర్చుపెట్టినా అది తిరిగి రాదు. కాబట్టి, ఆ సమయాన్ని వృధా చేయకుండా, ఇంద్రియాలను జయించి ఆత్మను వెతికే పని (ఆత్మాన్వేషణ) చేయాలి.
‘వేగమ్’ (వేగం/Speed/Impulse) అని చెప్పడం ద్వారా… ఆ కోరికలు, కోపం వంటివి మనసులో ఎంత పెద్ద అలజడిని (సంక్షోభాన్ని) సృష్టిస్తాయో స్పష్టమవుతోంది.
‘స నరః’ (ఆ మనిషి) అంటే… ‘ఈ విధంగా కామక్రోధాలను ఎవడైతే జయించగలడో, వాడిని మాత్రమే నిజమైన నరుడు (మనిషి) అని పిలవాలి’ అని కూడా అర్థం చెప్పవచ్చు.
“శక్నోతి” (చేయగలడు / సాధ్యమే) అనే పదాన్ని వాడటం వల్ల… భక్తి, వైరాగ్యం వంటి సాధనల ద్వారా కామక్రోధాలను సులభంగానే అణచివేయవచ్చని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
ఈ శ్లోకం ద్వారా కింద చెప్పిన విషయాలు తెలుస్తున్నాయి:
- శరీరం పడిపోక ముందే (అంటే చనిపోక ముందే) మోక్షం కోసం ప్రయత్నం చేయాలి.
- మోక్ష ప్రయత్నాలలో అత్యంత ముఖ్యమైనది కామక్రోధాలను (కోరికలను, కోపాన్ని) జయించడం.
- అలా వాటిని జయించినవాడు మాత్రమే పరిపూర్ణమైన సుఖాన్ని పొందగలడు, వేరేవాళ్ళు పొందలేరు.