న కర్తృత్వం న కర్మాణి లోకస్య సృజతి ప్రభుః ।
న కర్మఫలసంయోగం స్వభావస్తు ప్రవర్తతే ॥ 14
న, కర్తృత్వమ్, న, కర్మాణి, లోకస్య, సృజతి, ప్రభుః,
న, కర్మ ఫల సంయోగమ్, స్వభావః, తు, ప్రవర్తతే.
ప్రభుః = ఆత్మ (ఈశ్వరుడు) లోకస్య = జనులకు; కర్తృత్వమ్ = కర్తృత్వాన్ని; న సృజతి = కలిగించడు; కర్మాణి = రథ ప్రాసాదాది ఈప్సిత వస్తువులను; (న సృజతి = సృష్టింపడు) కర్మఫల సంయోగమ్ = కర్మఫల సంబంధాన్ని; (న సృజతి = సృజింపడు) తు = కాని; స్వభావః = అవిద్యా రూపమైన మాయయే; ప్రవర్తతే = ఇలా ప్రవర్తిల్లుతోంది.
తా ॥ ఆత్మ (ఈశ్వరుడు) మనుష్యుల కర్తృత్వాన్ని గాని, కర్మలను గాని, కర్మఫల ప్రాప్తిని గాని సృష్టించడం లేదు. కాని, అవిద్యారూపమైన మాయయే ఈ విధంగా ప్రవర్తిల్లుతోంది. అంటే, అవిద్య చేతనే కర్తృత్వాదికాలు ఆత్మయందు ఆరోపించబడుతున్నాయి. (గీత: 7–14, 13-22, 31 చూ:)
వ్యాఖ్య:–
సృష్టికర్త అయిన ఆ పరమేశ్వరుడు జీవులకు ‘నేను చేస్తున్నాను’ అనే కర్తృత్వ భావనను (Doership) సృష్టించలేదు. కేవలం వారి వారి గత జన్మల సంస్కారాలు (Impressions), ప్రకృతి స్వభావాన్ని బట్టి ప్రజలు ఆయా పనులు చేస్తూ, తామే చేస్తున్నామనుకుంటూ, ఆ పనుల ఫలితాలను అనుభవిస్తున్నారు. ‘ఏది విత్తుతామో అదే పంట కోస్తాం’ అనే సామెత ప్రకారం… మామిడి విత్తనం నాటితే తీపి పండు, కుంకుడు గింజ నాటితే చేదు పండు వస్తుంది. అలాగే పాప సంస్కారం ఉన్నవారు చెడ్డ పనులు చేసి దుఃఖాన్ని, పుణ్య సంస్కారం ఉన్నవారు మంచి పనులు చేసి సుఖాన్ని పొందుతారు. కాబట్టి, ‘నా ఖర్మ ఇంతే / నా దురదృష్టం ఇంతే’ అని ఎవరూ దిగులుపడకూడదు. పాపపు అలవాట్లు ఎలాగైతే అభ్యాసం వల్ల వచ్చాయో, మంచి అలవాట్లు కూడా అభ్యాసం (Practice) ద్వారానే వస్తాయి. మనిషి తన పాత చెడ్డ స్వభావాన్ని, ఇప్పుడు చేసే గట్టి ప్రయత్నం (పురుష ప్రయత్నం) ద్వారా జయించి, మంచి మార్గంలో ముందుకు వెళ్లాలి.
దీనిని బట్టి మనకు స్పష్టంగా అర్థమయ్యేది ఏంటంటే: మనిషి బాగుపడటానికైనా, పతనమైపోవడానికైనా తనే బాధ్యుడు (సమర్థుడు). ఇందులో వేరే ఎవరి ప్రమేయం లేదు. కాబట్టి, ఎదగడానికి ఎన్నో అవకాశాలు ఉన్న ఈ మానవ జన్మను వృధా చేసుకోకుండా, ఆత్మ ఉన్నతి కోసం (తమను తాము ఉద్ధరించుకోవడం కోసం) సరిగ్గా వాడుకోవడం ప్రతి మనిషి బాధ్యత.