యుక్తః కర్మఫలం త్యక్త్వా శాంతిమాప్నోతి నైష్ఠికీమ్ ।
అయుక్తః కామకారేణ ఫలే సక్తో నిబధ్యతే ॥ 12
యుక్తః, కర్మఫలమ్, త్యక్త్వా, శాంతిమ్, ఆప్నోతి, నైష్ఠికీమ్,
అయుక్తః, కామకారేణ, ఫలే, సక్తః, నిబధ్యతే.
యుక్తః = సమాహితచిత్తుడు; కర్మఫలమ్ = కర్మఫలాన్ని; త్యక్త్వా = వీడి; నైష్ఠికీమ్ = నిష్ఠాప్రభవమైన; శాంతిమ్ = శాంతిని, ముక్తిని; ఆప్నోతి = పొందుతాడు; అయుక్తః = అసమాహితచిత్తుడు; కామకారేణ = కామపరవశతచే; ఫలే = కర్మఫలంపై; సక్తః = ఆసక్తుడై; నిబధ్యతే = బద్ధుడవుతాడు.
తా ॥ (ఇదేమిటి! ఒకే కర్మను ఆచరించి కొందరు బద్ధులవుతున్నారు, కొందరు ముక్తులవుతున్నారే అంటావా-) కర్మయోగులు ఫలత్యాగం చేసి ఆత్యంతికమైన శాంతికి అధికారులవుతున్నారు. కాని సకామకర్ములు కర్మఫలాసక్తి చేత సంసారంలో బద్ధులవుతున్నారు.
వ్యాఖ్య:–
బంధనానికి మూల కారణం ‘ఆశ’ (కోరిక) అని, మోక్షానికి కారణం ‘ఆశ లేకపోవడం’ అని ఈ శ్లోకంలో స్పష్టంగా చెప్పారు. ఫలితం మీద ఆశ లేకుండా పనులు చేసేవారికి మనస్సు నిర్మలంగా మారుతుంది. ఆ స్వచ్ఛమైన మనస్సు వల్ల ‘ఆత్మనిష్ఠ’ (ఆత్మలో స్థిరపడటం) కలిగి, శాశ్వతమైన శాంతి లభిస్తుంది. దీనిని బట్టి మనకు అర్థమయ్యేది ఏంటంటే: కర్మయోగం అయినా, జ్ఞానయోగం అయినా… రెండూ చివరికి ‘ఆత్మశాంతి’ అనే ఒకే ఫలితాన్ని ఇస్తాయి. కర్మయోగం ఏ రకంగానూ తక్కువది కాదు. దాని ద్వారా కూడా ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగే గొప్ప శాంతి లభిస్తుందని ఈ శ్లోకంలో స్పష్టంగా వివరించారు.
మోక్షం అనే గొప్ప శాంతి కలగడానికి ‘కోరిక లేకపోవడం’ ఎలా కారణమో, అలాగే బంధనాల్లో ఇరుక్కోవడానికి ‘కోరిక ఉండటమే’ అసలు కారణమని ఇక్కడ చెప్పారు. ఫలితాన్ని ఆశించడమే బంధం. శ్లోకంలో కేవలం ‘బధ్యతే’ (కట్టబడతాడు) అని అనకుండా, ‘నిబధ్యతే’ (గట్టిగా కట్టబడతాడు) అనే పదాన్ని వాడారు. దీని అర్థం ఏంటంటే, ఫలితం మీద ఆశ ఉన్నవాడు ఈ సంసార బంధాల్లో చాలా గట్టిగా, విడిపించుకోలేనంతగా చిక్కుకుపోతాడు. కాబట్టి సాధకులు ఈ విషయంలో చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. తాము చేసే పనులన్నింటినీ ఆ భగవంతుడికి అర్పిస్తూ (ఈశ్వరార్పణ బుద్ధితో), ఫలితం మీద ఆశ లేకుండా చేయాలి. అప్పుడే స్థిరమైన శాంతి దొరుకుతుంది.
శాంతిని పొందడానికి మార్గం ఏమిటో భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలో స్పష్టంగా చూపిస్తున్నారు. ప్రతి ఒక్కరూ శాంతి కోసం, సుఖం కోసం తపించిపోతుంటారు. కానీ అది ఎలా దొరుకుతుందో తెలియక తికమక పడుతుంటారు. దీనికి పరిష్కారం ఒక్కటే – ఫలితం మీద ఆశ వదిలేసి, నిష్కామంగా (కోరికలు లేకుండా) పనులు చేయడమే శాంతికి మార్గం అని ఇక్కడ చెప్పారు. ఇలా నిష్కామ కర్మ చేయడం ద్వారా, జ్ఞానం వల్ల కలిగే గొప్ప శాంతి మనిషికి దొరుకుతుంది. అలాగే, బంధనాల్లో చిక్కుకోవడానికి కారణం ఏమిటో కూడా ఈ శ్లోకంలో చెప్పి, ఈ విషయంలో చాలా జాగ్రత్తగా ఉండమని భగవంతుడు హెచ్చరిస్తున్నారు. కోరికలే బంధనానికి అసలు కారణం. ఆశ, ఫలితంపై ఆసక్తి, మమకారం… ఇవే దుఃఖానికి, అశాంతికి మూల కారణాలు. కాబట్టి వాటిని దరిచేరనివ్వకూడదు. సాధకులు భగవంతుని హెచ్చరికలను పాటించి, తమ జీవితాన్ని నిష్కామ మార్గం వైపు మలుచుకుని, శాశ్వతమైన శాంతిని అనుభవించాలి.