కాయేన మనసా బుద్ధ్యా కేవలైరింద్రియైరపి ।
యోగినః కర్మ కుర్వంతి సంగం త్యక్త్వాత్మశుద్ధయే ॥ 11
కాయేన, మనసా, బుద్ధ్యా, కేవలైః, ఇంద్రియైః, అపి
యోగినః, కర్మ, కుర్వంతి, సంగమ్, త్యక్త్వా, ఆత్మ శుద్ధయే.
యోగినః = నిష్కామ కర్మయోగులు; సంగమ్ = ఆసక్తిని; త్యక్త్వా = వీడి; ఆత్మశుద్ధయే = చిత్తశుద్ధికొరకు; కేవలైః = కేవలము; కాయేన = శరీరం చేత; మనసా = మనస్సు చేతా; బుద్ధ్యా = బుద్ధిచేతా; ఇంద్రియైః అపి = ఇంద్రియాల చేత; కర్మ = కర్మను; కుర్వంతి = చేయుచున్నారు.
తా ॥ (కర్మ ఇలా ఒనర్చే ఆచారం పూర్వులలో కలదని సదాచారం ప్రదర్శించబడుతోంది:) నిష్కామ కర్మయోగులు ఆసక్తిని త్యజించి, మమత్వాభిమాన శూన్యులై స్నానాదుల ద్వారా శరీరంతోనూ, ధ్యానాదుల ద్వారా మనుస్సుతోనూ తత్త్వనిశ్చయం ద్వారా బుద్ధితోనూ – ఇంద్రియాల సాయంతో (శ్రవణ కీర్తనాదులైన) కర్మలను ఆచరిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్య:-
నిష్కామ కర్మ (ఫలితం ఆశించకుండా చేసే పని) చేయడం వల్ల మనస్సు శుద్ధి అవుతుందని పెద్దలు చెబుతున్నారు. యోగులు తమ చిత్తశుద్ధి (మనసును శుభ్రం చేసుకోవడం) కోసం… శరీరం, మాట, మనస్సు, బుద్ధి ద్వారా పనులు చేస్తారు. రాగద్వేషాలు (ఇష్టాయిష్టాలు) లేని ఇంద్రియాలతో, ఎలాంటి మమకారం లేకుండా, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా వారు కర్మలను ఆచరిస్తారు. ‘నాది’ అనే భావన, గర్వం, ఇష్టం-కష్టాలు లేని ఇంద్రియాలను ‘కేవల ఇంద్రియాలు’ అంటారు. యోగులు అలాంటి మలినం లేని స్వచ్ఛమైన ఇంద్రియాలతోనే పనులు చేస్తారు. ఈ ‘కేవల’ (స్వచ్ఛమైన) అనే పదాన్ని కేవలం ఇంద్రియాలకే కాకుండా శరీరం, మనస్సు, బుద్ధికి కూడా వర్తింపజేసి అర్థం చేసుకోవచ్చు. అంటే, యోగులు ‘నేను చేస్తున్నాను, ఇవి నావి’ అనే అహంకారం, మమకారం లేకుండా… కేవలం ఆయా సాధనాల (శరీరం, మనసు, బుద్ధి) ద్వారా మాత్రమే పనులు చేస్తూ ఉంటారని దీని అర్థం.
ఇలా ఏ బంధం లేకుండా (అసంగంగా) పనులు చేయడం వల్ల మనస్సు పరమ పవిత్రంగా, స్వచ్ఛంగా మారుతుంది. మోక్షం పొందడానికి అవసరమైన ‘జ్ఞానం’ కలగాలంటే, మనస్సు ఇలా నిర్మలంగా ఉండటం ఎంతో ముఖ్యం. ఎందుకంటే, మలినాలు (కోరికలు, రాగద్వేషాలు) నిండిన మనస్సులో జ్ఞానం పుట్టదు. అందుకే, మనస్సును శుద్ధి చేసుకోవడం కోసమే యోగులు ఫలితంపై ఆశ లేకుండా పనులు చేస్తారని ఇక్కడ చెప్పారు. జ్ఞానం పొందిన తర్వాత కూడా, మహనీయులు ఇలాంటి స్వచ్ఛమైన ఇంద్రియాలతోనే తమ జీవితాన్ని గడుపుతారు, లోకానికి మేలు చేసే పనులు చేస్తూ ఉంటారు.
కాబట్టి, మోక్షం కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) ఇలా చేయాలి: ఫలితం మీద ఆశ లేకుండా, శరీరం, ఇంద్రియాల మీద మమకారం/అహంకారం లేకుండా పనులు చేయాలి. అలా చేయడం వల్ల చిత్తశుద్ధిని, దాని ద్వారా జ్ఞానాన్ని పొంది, చివరికి ముక్తిని సాధించాలి.