తస్మాదజ్ఞానసంభూతం హృత్స్థం జ్ఞానాసినాత్మనః ।
ఛిత్త్వైనం సంశయం యోగమాతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత ॥ 42
తస్మాత్, అజ్ఞాన సంభూతమ్, హృత్స్థమ్, జ్ఞానాసినా, ఆత్మనః,
ఛిత్త్వా, ఏనమ్, సంశయమ్, యోగమ్, ఆతిష్ఠ, ఉత్తిష్ఠ, భారత.
భారత = అర్జునా; తస్మాత్ = కనుక; ఆత్మనః = నీ; అజ్ఞాన సంభూతమ్ = అజ్ఞానం వల్ల కలిగి; హృత్స్థమ్ = లోనున్న; ఏనమ్ = ఈ; సంశయమ్ = సంశయాన్ని; జ్ఞానాసినా = జ్ఞానమనే ఖడ్గంతో; ఛిత్త్వా = ఛేదించి; యోగమ్ = నిష్కామయోగాన్ని; ఆతిష్ఠ = ఆశ్రయించు; ఉత్తిష్ఠ = యుద్ధం చేయడానికి లే.
తా ॥ కనుక భారతా! అజ్ఞానజాతమూ, హృదయస్థితమూ, ఆత్మవిషయమూ అయిన ఈ సంశయాన్ని జ్ఞానఖడ్గంతో ఛేదించి, నిష్కామకర్మయోగాన్ని అవలంబించి, యుద్ధార్థం లెమ్ము! (గీత. 1–47 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
ఈ విధంగా, ఈ అధ్యాయంలో జ్ఞానం గురించి, దాని గొప్పతనం గురించి, అలాగే జ్ఞానయోగం సహాయంతో సాధ్యమయ్యే నిష్కామ కర్మయోగం గురించి వివరించారు. చివరకు భగవంతుడు అర్జునుడిని పని (యుద్ధం) చేయడానికి పురికొల్పుతున్నాడు. కర్తవ్యం పట్ల నిబద్ధతను బోధిస్తూ, “లే (ఉత్తిష్ఠ)! ఇక కార్యరంగంలోకి దూకు” అని ఉత్సాహపరుస్తున్నాడు.
“అజ్ఞానసమ్భూతమ్” – సందేహాలు, మోహాలు మొదలైనవన్నీ అజ్ఞానం నుంచే పుట్టుకొస్తున్నాయి. వాటన్నింటికీ అజ్ఞానమే తల్లి లాంటిది. అన్ని రకాల చెడ్డ గుణాలు, చెడు సంస్కారాలు (వాసనలు), చెడు ఆలోచనలు, సందేహాలు—ఇవన్నీ అక్కడ (ఆ అజ్ఞానంలో) నుంచే పుడుతున్నాయి.
“జ్ఞానాసినా” – అజ్ఞానాన్ని తరిమికొట్టే శక్తి ఒక్క జ్ఞానానికి మాత్రమే ఉంది; వేరే ఏ సాధనాలకూ లేదు. అందుకే ఆ అజ్ఞానాన్ని నరికేయడానికి ‘జ్ఞానం’ అనే కత్తిని వాడమని భగవంతుడు చెప్పారు.చీకటిని పోగొట్టాలంటే వెలుతురు ఒక్కటే మార్గం కదా! అలాగే, అజ్ఞానం అనే చీకటిని పూర్తిగా తొలగించడానికి జ్ఞానం అనే వెలుతురే ఉపయోగపడుతుంది.
“హృత్స్థమ్” (హృదయంలో ఉన్నది) అని చెప్పడం ద్వారా, అనాది కాలం నుండి ఆ సందేహాలు, మోహాలు అన్నీ మన హృదయంలోనే తిష్ట వేసుకుని ఉన్నాయని స్పష్టమవుతోంది. శత్రువు ఎక్కడో దూరంగా లేడు; మనకు అత్యంత దగ్గరగా, మన హృదయంలోనే ఉన్నాడని తెలుసుకోవాలి.
“యోగమాతిష్ఠ” – జ్ఞానం పొందిన తర్వాత, లోకానికి మేలు చేయడం కోసం నిష్కామ కర్మయోగాన్ని (ఫలాపేక్ష లేకుండా పని చేయడం) ఆచరించమని భగవంతుడు అర్జునుడికి బోధిస్తున్నాడు. జ్ఞానికి పనులు చేయాలని గానీ, లేదా పూర్తిగా మానేయాలని గానీ ఎలాంటి పట్టుదలా ఉండదు. అయినప్పటికీ, ధర్మాన్ని కాపాడటం కోసం, లోక కళ్యాణం కోసం సాధారణంగా అతడు ఎలాంటి కోరిక లేకుండానే పనులు చేస్తూనే ఉంటాడు. అందుకే ఇక్కడ భగవంతుడు అర్జునుడికి ఇలా ఉపదేశిస్తున్నాడు: ‘ఓ అర్జునా! ముందు నువ్వు జ్ఞానాన్ని సంపాదించు. ఆ జ్ఞానం అనే కత్తితో హృదయంలో ఉన్న అజ్ఞానం అనే ముడిని తెంచేసుకో. ఆ తర్వాత లోక హితం కోసం కర్మయోగాన్ని ఆచరించు.’
“ఉత్తిష్ఠ” – ‘లే!’ అని శ్రీకృష్ణుడు ఎంతో ధైర్యాన్ని ఇచ్చే మాట చెప్పారు. మహాత్ములు అజ్ఞాన నిద్రలో ఉన్నవారిని ఇలాంటి మాటలతోనే మేల్కొలుపుతారు. నిరాశతో కూర్చుని బాధపడేవారికి ధైర్యం చెప్పి, కార్యరంగంలోకి దూకేలా చేస్తారు. ఏ పనీ చేయలేక రథంలో చతికిలపడిపోయిన అర్జునుడికి భగవంతుడు ధైర్యం నూరిపోసి ‘లే (ఉత్తిష్ఠ)!’ అని ఆజ్ఞాపించారు. కాబట్టి, మనం కూడా భగవంతుడి మాటను గుర్తుంచుకోవాలి. అర్జునుడిలాగే మన హృదయాల్లో ఎన్నో జన్మల నుంచి గట్టిగా నాటుకుపోయిన అజ్ఞానం అనే ముడిని ‘జ్ఞానం’ అనే కత్తితో నరికేయాలి. మన కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించడానికి సిద్ధం కావాలి. ఎన్ని రకాల సాధనలు చేసినా, చివరికి ఆత్మజ్ఞానం ఒక్కటే బంధాల నుంచి విముక్తిని ఇస్తుంది. ఆత్మజ్ఞానం పొందిన తర్వాతే నిష్కామ కర్మయోగాన్ని ఇంకా బాగా ఆచరించడానికి వీలవుతుందని తెలుసుకోవాలి.