అజ్ఞశ్చాశ్రద్ధధానశ్చ సంశయాత్మా వినశ్యతి ।
నాయం లోకోఽస్తి న పరో న సుఖం సంశయాత్మనః ॥ 40
అజ్ఞః, చ, అశ్రద్ధధానః, చ, సంశయాత్మా, వినశ్యతి,
న, అయమ్, లోకః, అస్తి, న, పరః, న, సుఖమ్, సంశయాత్మనః.
అజ్ఞః చ = జ్ఞానహీనుడూ; అశ్రద్ధధానః చ = శ్రద్ధాహీనుడూ; సంశయాత్మా = సందిగ్ధచిత్తుడూ అయిన వ్యక్తి; వినశ్యతి = భ్రష్టుడవుతాడు; సంశయాత్మనః = సందేహచిత్తునికి; అయం లోకః = ఈ లోకం; న అస్తి = లేదు; న పరః = పరలోకం కూడా లేదు; న సుఖమ్ = సుఖం లేదు.
తా ॥ (గురూపదిష్టార్థ) జ్ఞానహీనుడు, (కొంచెం జ్ఞానం కలిగినా కూడా) శ్రద్ధలేనివాడూ, (శ్రద్ధ ఉన్నా కూడా, ఇది సిద్ధిస్తుందో సిద్ధించదో అని) సందేహపడే వాడూ (స్వార్థం కారణంగా) భ్రష్టులవుతారు. సందిగ్ధ చిత్తునికి (ధనార్జన, వివాహాదులు లేక పోవడం చేత) ఈ లోకం లేదు. (ధర్మం లేకపోవడం చేత) పరలోకం కూడా లేదు. సుఖం కూడా కలుగదు. సర్వదా వినష్టుడవుతాడు.
వ్యాఖ్య:-
కిందటి శ్లోకంలో… గురువు మాట మీద, శాస్త్రం మీద నమ్మకం (శ్రద్ధ) ఉన్నవాడికి ‘పరమ శాంతి’ దొరుకుతుందని చెప్పారు కదా! ఇప్పుడు ఈ శ్లోకంలో దానికి వ్యతిరేకమైన విషయం చెబుతున్నారు. అటువంటి శ్రద్ధ లేనివాడు ఈ సంసారమనే బావిలో పడి ఎలా నాశనమైపోతాడో హెచ్చరిస్తున్నారు.
ప్రధానంగా ముగ్గురు రకాల మనుషులు బాగుపడరు (నాశనమవుతారు) అని ఇక్కడ చెప్పారు:
- అజ్ఞాని (The Ignorant): ఇతనికి అసలు సత్యం అంటే ఏంటో తెలియదు. తెలుసుకోవాలనే ప్రయత్నం కూడా చేయడు. కళ్ళకు కనిపించే ఈ ప్రపంచమే నిజం అనుకుని నమ్ముతాడు. అందుకే చావు పుట్టుకల చక్రంలో ఇరుక్కుని నశిస్తాడు.
- శ్రద్ధ లేనివాడు (The Faithless): ఇతనికి విషయాలు తెలిసినా నమ్మకం ఉండదు. శాస్త్రాల మీద, గురువుల మీద అపనమ్మకంతో ఉంటాడు. ఏదీ ఆచరించడు కాబట్టి ధర్మానికి దూరమై పతనమవుతాడు.
- సంశయాత్ముడు (The Doubter): ఇతను అందరికంటే ప్రమాదకరం. ప్రతి చిన్న విషయానికి అనుమానమే (Doubting Mind).
- ‘ఇది నిజమా కాదా?’
- ‘దేవుడు ఉన్నాడా లేడా?’
- ‘నేను చేస్తే ఫలితం వస్తుందా రాదా?’ అని ఎప్పుడూ సందేహిస్తూనే ఉంటాడు.
దీనివల్ల ‘కింకర్తవ్యవిమూఢుడు’ అవుతాడు (అంటే ఏం చేయాలో పాలుపోక పిచ్చివాడిలా తయారవుతాడు). ఏ సాధన చేయకుండా అలాగే ఉండిపోయి నాశనమవుతాడు. శ్లోకంలో కేవలం ‘నశ్యతి’ (నశిస్తాడు) అనలేదు, ‘వినశ్యతి’ అని అన్నారు. అంటే ఈ ముగ్గురూ మామూలుగా కాదు, ఘోరంగా నాశనమవుతారు అని స్పష్టంగా హెచ్చరిస్తున్నారు.
ఈ విధంగా పైన చెప్పిన ముగ్గురి గురించి మాట్లాడిన తర్వాత, మళ్ళీ రెండో పాదంలో ‘సంశయాత్ముడి’ (అనుమానం ఉన్నవాడి) గురించి ప్రస్తావిస్తూ, అతనికి ఇహలోకంలో గాని, పరలోకంలో గాని సుఖం ఉండదని, మనశ్శాంతి అస్సలు దొరకదని భగవంతుడు తెలియజేశారు. అనుమానం అనేది మనసును పీల్చి పిప్పిచేస్తుంది. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునే సాధకుడు శాస్త్రాల మీద, గురువుగారి మాటల మీద నమ్మకం, శ్రద్ధ ఉంచుకోవాలి. అనుమానాలను వదిలించుకొని ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో ముందుకు సాగాలి. అప్పుడే పరిపూర్ణమైన ఆనందం (మోక్షం) లభిస్తుంది.