అపానే జుహ్వతి ప్రాణం ప్రాణేఽపానం తథాఽపరే ।
ప్రాణాపానగతీ రుద్ధ్వా ప్రాణాయామపరాయణాః ॥ 29
అపానే, జుహ్వతి, ప్రాణమ్, ప్రాణే, అపానమ్, తథా, అపరే,
ప్రాణాపానగతీ, రుద్ధ్వా, ప్రాణాయామ పరాయణాః.
తథా = మరి; అపరే = ఇతర యోగులు; అపానే = అపానవాయువులో; ప్రాణమ్ = ప్రాణవాయువును; ప్రాణే = ప్రాణవాయువులో; అపానమ్ = అపానవాయువును; జుహ్వతి = ఆహుతినిస్తున్నారు; ప్రాణాపానగతీ = ప్రాణ అపాన వాయువుల గతిని; రుద్ధ్వా = నిరోధించి; ప్రాణాయామపరాయణాః = ప్రాణాయామ పరాయణులు. (అవుతారు).
తా ॥ యోగులైన మరికొందరు అపానవాయువులో ప్రాణవాయువును హోమమొనర్చుతున్నారు. (పూరక ప్రాణాయామం.) మరియు, ప్రాణవాయువులో అపాన వాయువును హోమమొనర్చుతున్నారు. (రేచక ప్రాణాయామం.) వీరే, ప్రాణ అపాన వాయువుల గతిని నిరోధించి ప్రాణాయామం ఒనర్చుతున్నారు. (కుంభకం) (ద్వాదశ విధ యజ్ఞం).(సనత్సుజాతీయమ్ : 5–11 చూ.)
వ్యాఖ్య:-
ప్రాణాయామం కూడా ఒక రకమైన యజ్ఞమే అని ఇక్కడ వివరిస్తున్నారు. అష్టాంగ యోగంలో (యమ, నియమ, ఆసన తర్వాత) ఇది నాలుగవ మెట్టు. ఆరోగ్యాన్ని కాపాడుకోవడానికి, మనసులోని చంచలత్వాన్ని (అలజడిని) తగ్గించుకోవడానికి ప్రాణాయామం చాలా అవసరం.
ఇందులో ప్రధానంగా మూడు భాగాలు ఉంటాయి. వాటిని యజ్ఞంతో పోల్చి ఇలా చెప్పారు:
- పూరకం (గాలి పీల్చడం): అపానవాయువులో ప్రాణవాయువును కలపడం (హోమం చేయడం).
- రేచకం (గాలి వదలడం): ప్రాణవాయువులో అపానవాయువును కలపడం.
- కుంభకం (గాలిని ఆపడం): ప్రాణ, అపాన వాయువుల గతిని పూర్తిగా ఆపేయడం (ఊపిరి బిగబట్టడం).
ఈ మూడు క్రియలు చేసేటప్పుడు మనసులో ఏదైనా దేవుడి మంత్రాన్ని (ఓంకారం వంటివి) జపిస్తూ లేదా దైవ భావనతో ఉండాలి.
ప్రాణాయామం చేయడం వల్ల మనసు బయట విషయాల వైపు పరిగెత్తడం మానేసి, నిశ్చలంగా ఉంటుంది. గాలికి (ప్రాణానికి), మనసుకి చాలా దగ్గరి సంబంధం ఉంది. గాలిని అదుపు చేస్తే మనసు అదుపులోకి వస్తుంది; మనసును అదుపు చేస్తే గాలి అదుపులోకి వస్తుంది. కాబట్టి మనసు కుదుటపడాలంటే, సాధన మొదట్లో కొంచెం ప్రాణాయామం చేయడం మంచిది. అయితే, దీన్ని సొంతంగా కాకుండా గురువుల దగ్గర లేదా అనుభవం ఉన్నవారి దగ్గర సరిగ్గా నేర్చుకోవాలి. ఇలాంటి ప్రాణాయామాన్నే ఇక్కడ ఒక యజ్ఞంలా వర్ణించారు.