సర్వాణీంద్రియకర్మాణి ప్రాణకర్మాణి చాపరే ।
ఆత్మసంయమయోగాగ్నౌ జుహ్వతి జ్ఞానదీపితే ॥ 27
సర్వాణి, ఇంద్రియ కర్మాణి, ప్రాణకర్మాణి, చ, అపరే,
ఆత్మ సంయమ యోగాగ్నౌ, జుహ్వతి, జ్ఞానదీపితే.
అపరే = మరికొందరు; జ్ఞానదీపితే = జ్ఞానప్రదీప్తమైన; ఆత్మ సంయమయోగాగ్నౌ = ఆత్మ నిగ్రహమనే యోగాగ్నిలో; సర్వాణి = సమస్త; ఇంద్రియకర్మాణి = ఇంద్రియకర్మలను; ప్రాణకర్మాణి చ = ప్రాణాదివాయువుల కర్మలను; జుహ్వతి = ఆహుతినిస్తారు.
తా ॥ మరికొందరు యోగులు (ధ్యానయోగులు) జ్ఞానప్రదీప్తమైన ఆత్మనిగ్రహం అనే యోగాగ్నిలో ఇంద్రియ కర్మలను, ప్రాణాది పంచవాయు కర్మలను ఆహుతి ఒనర్చుతున్నారు. (లయం చేస్తున్నారు) (షష్ఠ, సప్తమ విధ యజ్ఞాలు.)
వ్యాఖ్య:-
“మోక్షం పొందడానికి మనస్సే ఒక పెద్ద అడ్డుగోడగా ఉంది. ఎందుకంటే, అది ఎన్నో జన్మల నుంచి పోగుచేసుకున్న చెడు సంస్కారాలతో (పాత అలవాట్లతో) నిండిపోయి, చాలా బలంగా తయారైంది.
అలాంటి మనసును అదుపులో పెట్టాలంటే…
- ఇంద్రియ నిగ్రహం: ఇంద్రియాలను (కళ్లు, చెవులు మొ||) అదుపు చేయడం,
- ప్రాణాయామం: శ్వాసను అదుపు చేయడం… అనేవి చాలా అవసరం.
ఇంద్రియాల వేగాన్ని, శ్వాస (ప్రాణవాయువు) వేగాన్ని అరికట్టకపోతే, మనసును జయించడం ఎవరి వల్లా కాదు. కాబట్టి మనసును అదుపు చేయడానికి సహాయపడేలా, ఈ రెండింటినీ తప్పకుండా సాధన చేయాలి.
ఈ విషయాన్నే ఇక్కడ కవిత్వ భాషలో (అలంకారికంగా) ఇలా చెప్పారు: ‘ఆత్మసంయమ యోగం (మనసును నిగ్రహించడం) అనే అగ్ని గుండంలో… ఇంద్రియాల పనులను, ప్రాణ శక్తి పనులను వేసి హోమం చేస్తున్నారు.’
శ్లోకంలో ‘జ్ఞానదీపితే’ అనే పదాన్ని మనం చాలా జాగ్రత్తగా గమనించాలి. మనం మనసును అదుపు చేసుకోవడం (మనోనిగ్రహం) అనేది… ‘ఆత్మజ్ఞానం’ (నిజం తెలుసుకోవడం) వల్ల ఇంకా బాగా బలపడుతుంది, ప్రకాశిస్తుంది. అసలు ఆ తత్త్వజ్ఞానం సహాయం లేకుండా మనసులోని కోరికలను (వాసనలను) పూర్తిగా తొలగించుకోవడం చాలా కష్టం. అందుకే ఇక్కడ ‘జ్ఞానదీపితే’ అని అన్నారు. అంటే ‘జ్ఞానం చేత పెంచబడిన మనోనిగ్రహం’ అని అర్థం. ‘మనోనిగ్రహం’ అనేది ఒక అగ్ని అనుకుంటే… ‘తత్త్వజ్ఞానం’ (సత్యాన్ని విచారించడం) అనేది ఆ మంటను పెంచే విసనకర్ర లాంటిది. విసనకర్రతో విసిరితే నిప్పు ఎలా బాగా మండుతుందో… జ్ఞానంతో విచారిస్తే మనోనిగ్రహం అంత బాగా పనిచేస్తుంది.
కాబట్టి, మనసును జయించాలనుకునే వారు తప్పకుండా జ్ఞానం సహాయం తీసుకోవాలి.
- ‘అసలు ఈ ప్రపంచం ఏంటి?’
- ‘ఈ కనిపించే విషయాలు శాశ్వతమా?’
- ‘ఎప్పటికీ నాశనం లేనిది ఏది?’ …అని ప్రశ్నించుకోవడం (విచారణ చేయడం) వల్ల, మనసు నాశనమైపోయే వస్తువుల వైపు పరిగెత్తడం ఆపేసి, శాశ్వతమైన ఆత్మ వైపు ప్రయాణిస్తుంది.
చివరగా, ‘జ్ఞానదీపితే’ (జ్ఞానంతో వెలిగేది) అని అనడం వల్ల మనకు మరొక విషయం స్పష్టమవుతోంది: సమాధి స్థితి లేదా మనోనిగ్రహం అంటే… ఏమీ తెలియని ‘శూన్య స్థితి’ (Blank state) కాదు. అది పూర్తి తెలివితో, జ్ఞానంతో కూడిన చైతన్య స్థితి.