శ్రోత్రాదీనీంద్రియాణ్యన్యే సంయమాగ్నిషు జుహ్వతి ।
శబ్దాదీన్విషయానన్య ఇంద్రియాగ్నిషు జుహ్వతి ॥ 26
శ్రోత్రాదీని, ఇంద్రియాణి, అన్యే, సంయమాగ్నిషు, జుహ్వతి,
శబ్దాదీన్, విషయాన్, అన్యే, ఇంద్రియాగ్నిషు, జుహ్వతి.
అన్యే = మరికొందరు; శ్రోత్రాదీని = కర్ణాదులైన; ఇంద్రియాణి = ఇంద్రియాలను; సంయమాగ్నిషు = నిగ్రహమనే అగ్నిలో; జుహ్వతి = ఆహుతిని ఇస్తున్నారు; అన్యే = మరికొందరు; శబ్దాదీన్ = శబ్దాదులైన; విషయాన్ = విషయ సమూహాలను; ఇంద్రియాగ్నిషు = ఇంద్రియ రూపమైన అగ్నిలో; జుహ్వతి = ఆహుతిని ఇస్తున్నారు.
తా ॥ ఇతరయోగులు (నైష్ఠిక బ్రహ్మచారులు, సన్న్యాసులు) కర్ణాదులైన ఇంద్రియాలను సంయమమనే అగ్నిలో ఆహుతిని ఇస్తున్నారు. (ఇంద్రియనిగ్రహం పాటిస్తున్నారు.) మరికొందరు యోగులు (గృహస్థులు) శబ్దాది విషయ సమూహాలను ఇంద్రియాగ్నిలో ఆహుతిని ఇస్తున్నారు. (ఇంద్రియాలచేత ధర్మవిరుద్ధాలు కాని విషయాలను గ్రహించి, హోమబుద్ధితో, భోగిస్తున్నారు.) (చతుర్థ, పంచమ విధాలైన యజ్ఞాలు.)
వ్యాఖ్య:-
ఇక్కడ రెండు రకాల యజ్ఞాల గురించి వివరించారు:
- ఇంద్రియ నిగ్రహం (ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకోవడం).
- విషయ త్యాగం (శబ్దం, స్పర్శ వంటి బయటి ఆకర్షణలను వదిలేయడం).
ఆధ్యాత్మిక శాస్త్రంలో ‘ఇంద్రియ నిగ్రహం’ (మన కోరికలను, ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకోవడం) చాలా కీలకమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. మోక్షం అనే భవనాన్ని ఎక్కడానికి ఇది ఒక నిచ్చెన లాంటిది. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు దీని గురించి 2వ మరియు 3వ అధ్యాయాల్లో చాలా వివరంగా చెప్పాడు. ‘అర్జునా! ముందు నువ్వు నీ ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకో’ అని చెబుతూ, ఇదే మన మొదటి సాధన (First Step) అని సూచించాడు.
దీని ప్రాముఖ్యత:
- ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకోకుండా ఎంత గొప్ప వేదాంతం మాట్లాడినా అది వ్యర్థమే. దానికి ఎలాంటి శక్తి ఉండదు. అది కేవలం ‘మాటల వేదాంతం’ (Lip service) అవుతుంది.
- అదే ఇంద్రియాలను జయించిన వాడు నోరు తెరిచి ఒక్క మాట మాట్లాడకపోయినా… అతని నుంచి ఆత్మజ్ఞానం నలుదిక్కులా వ్యాపిస్తుంది.
ఈ గొప్ప నిగ్రహాన్ని ఇక్కడ ఒక ‘యజ్ఞం’ లాగా వర్ణించారు. మోక్షం కావాలంటే మనసును గెలవాలి. మనసును గెలవాలంటే ముందుగా ఇంద్రియాలను (కళ్లు, చెవులు, నాలుక మొదలైనవి) అదుపు చేయాలి. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునే వారికి ఇది అత్యంత అవసరం. కఠినమైన వ్రతాలు, నియమాలు, క్రమశిక్షణ ద్వారా ఇంద్రియాలన్నింటినీ మన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకోవాలి. ‘నిగ్రహం’ (సంయమం) అనే అగ్నిలో ఇంద్రియాలను హోమం చేయడం అంటే ఇదే. మనకు ఇంద్రియాలు (కన్ను, ముక్కు, చెవి, నాలుక, చర్మం) చాలా ఉన్నాయి కాబట్టి, వాటన్నింటినీ విడివిడిగా జాగ్రత్తగా అదుపు చేయాలి అని చెప్పడానికే… ఇక్కడ ‘అగ్ని’ అని కాకుండా ‘అగ్నులు’ (Fires) అని బహువచనం వాడారు.
ఇక రెండవ రకమైన యజ్ఞం గురించి చూద్దాం. ఇది కూడా దాదాపు పైన చెప్పిన దాని లాంటిదే (ఇంద్రియ నిగ్రహానికి సంబంధించినదే). అదేంటంటే – శబ్దాలు, స్పర్శలు, రూపాలు వంటి బయట విషయాలను అదుపు చేయడం. సాధారణంగా మన ఇంద్రియాలు (కళ్లు, చెవులు మొదలైనవి) బయట ప్రపంచంలోని ఆకర్షణల వైపు (విషయాలనే పొలాల్లో) సంచరిస్తూ ఉంటాయి. అయితే, మనం ఆ ఆకర్షణల్లో ఉన్న లోపాలను (చెడును) సరిగ్గా విచారించి తెలుసుకొని, వాటిపై ఇష్టాన్ని వదులుకోవాలి.
దీనినే ఇక్కడ ఒక యజ్ఞంతో పోల్చారు:
- హవిస్సు (హోమంలో వేసేది): శబ్దాది విషయాలు (బయట ఆకర్షణలు).
- అగ్ని: ఇంద్రియాలు. అంటే… బయట విషయాలను ఇంద్రియాలు అనే అగ్నిలో వేసి కాల్చేయడమే ఈ యజ్ఞం.
ఎప్పుడైతే మనం ‘బయట వస్తువుల్లో సుఖం లేదు, అది శాశ్వతం కాదు’ అనే లోపాన్ని (దోష దృష్టిని) గుర్తిస్తామో… అప్పుడు ఇంద్రియాలు వాటి వైపు పరిగెత్తడం మానేస్తాయి. ఎప్పుడైతే ఇంద్రియాలు కదలకుండా నిశ్చలంగా ఉంటాయో, అప్పుడు మనసులోని ఆలోచనల అలజడి (చిత్తవృత్తులు) ఆగిపోతుంది. ఎప్పుడైతే ఆలోచనలు ఆగిపోతాయో, అప్పుడు జీవుడు (చూసేవాడు) తన నిజమైన స్వరూపమైన ‘ఆత్మ‘లో స్థిరపడతాడు. దీనినే మోక్షం అంటారు.