త్యక్త్వా కర్మఫలాసంగం నిత్యతృప్తో నిరాశ్రయః ।
కర్మణ్యభిప్రవృత్తోఽపి నైవ కించిత్ కరోతి సః ॥ 20
త్యక్త్వా, కర్మఫలాసంగమ్, నిత్య తృప్తః, నిరాశ్రయః,
కర్మణి, అభి ప్రవృత్తః, అపి, న, ఏవ, కించిత్, కరోతి, సః.
సః = అతడు; కర్మఫలాసంగం = కర్మఫలాసక్తిని; త్యక్త్వా = వీడి నిత్యతృప్తః = సదాతృప్తుడు; నిరాశ్రయః = నిరావలంబుడూ అవుతూ; కర్మణి = కర్మల; అభిప్రవృత్తోపి = ప్రవృత్తుడైనా; కించిత్ = కొంచెం కూడా; న కరోతి ఏవ = ఒనర్చనివాడే.
తా ॥ కర్మఫలాసక్తిని పరిత్యజించి సర్వదా పరితృప్తుడై, దేనినీ ఆశ్రయించ కుండా, కర్మలను ఒనర్చేవాడు ఏమీ ఒనర్చని వాడే అవుతాడు. (ఎందుకంటే, అతని కర్తృత్వ బుద్ధి జ్ఞానాగ్నిలో దగ్ధమైంది.)
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలో ముఖ్యంగా మూడు లక్షణాలు ఉన్న వ్యక్తి గురించి చెప్పారు:
- పని ఫలితంపై ఆశ లేనివాడు.
- ఎప్పుడూ తృప్తిగా ఉండేవాడు.
- కనిపించే వస్తువులపై ఆధారపడనివాడు (కేవలం ఆత్మనే నమ్ముకున్నవాడు).
ఇలాంటి లక్షణాలు ఉన్న మనిషి ఎన్ని పనులు చేసినా, అసలు ఏ పనీ చేయనట్లే లెక్క. జీవన్ముక్తులైన మహానుభావులు (జ్ఞానులు) ఈ స్థితిని పొందే… లోక కళ్యాణం కోసం (ప్రపంచ మేలు కోసం) ఎన్నో పనులు చేస్తుంటారు.
వాటి వివరణ:
- ఫలితంపై ఆశ లేదు: వాళ్లు పనులు చేస్తారు కానీ, ఫలితాల మీద ఆసక్తి ఉండదు. ‘ఇది నా కోసం’ అని కాకుండా, ‘ఇది దేవుడి పని’ అనే భావనతో (ఈశ్వరార్పణగా) పనులు చేస్తారు.
- నిత్య తృప్తి: వాళ్లు ఎప్పుడూ తృప్తిగానే ఉంటారు. ఎందుకంటే మనిషి పొందవలసిన ఆనందం అంతా వాళ్లు తమ ఆత్మలోనే పొందారు. అందుకే వారికి పరమ సంతృప్తి ఉంటుంది. ఇక్కడ ‘నిత్య’ (ఎల్లప్పుడూ) అనే పదం వాడారు కాబట్టి, వాళ్ల తృప్తి ఏదో ఒక సమయానికే పరిమితం కాదు, అన్ని వేళలా వాళ్లు తృప్తిగానే ఉంటారని అర్థం.
- నిరాశ్రయత్వం (దేనిపై ఆధారపడకపోవడం): మహనీయులు ఎప్పుడూ నాశనమైపోయే భౌతిక వస్తువులను ఆశ్రయించరు. ఎప్పటికీ నాశనం లేని ఆత్మనే నమ్ముకొని ఉంటారు.
ఈ మూడు గుణాలు ఉన్న మహనీయుడు ఎంత ఎక్కువగా పనులు చేసినా, కర్మ బంధాలలో చిక్కుకోడు కాబట్టి, అతడు ఏ పనీ చేయనట్లే. ఇదే ‘కర్మలో అకర్మ’ అంటే.
చివరగా, శ్లోకంలో కేవలం ‘పని చేసేవాడు’ (ప్రవృత్తో పి) అని అనకుండా, ‘బాగా పని చేసేవాడు’ (అభిప్రవృత్తో పి) అనే పదాన్ని వాడారు. దీన్ని బట్టి జ్ఞాని ఎన్నో పనులను కూడా ఎంతో సమర్థవంతంగా చేయగలడని స్పష్టమవుతోంది.