తస్మాత్త్వమింద్రియాణ్యాదౌ నియమ్య భరతర్షభ ।
పాప్మానం ప్రజహి హ్యేనం జ్ఞానవిజ్ఞాననాశనమ్ ॥ 41
తస్మాత్, త్వమ్, ఇంద్రియాణి, ఆదౌ, నియమ్య, భరతర్షభ,
పాప్మానమ్, ప్రజహి, హి, ఏనమ్, జ్ఞాన విజ్ఞాన నాశనమ్.
భరతర్షభ = అర్జునా; తస్మాత్ = కనుక; త్వమ్ = నీవు; ఆదౌ = మొదట; ఇంద్రియాణి = ఇంద్రియ సమూహాన్ని; నియమ్య = నిగ్రహించి; జ్ఞానవిజ్ఞాననాశనమ్ = జ్ఞాన, విజ్ఞానాలను నశింపజేసే; పాప్మానమ్ = పాప భూయిష్టమైన; ఏనమ్ హి = ఈ కామాన్ని; ప్రజహి = విడువు.
తా ॥ కనుక, అర్జునా! నీవు మొదట ఇంద్రియాలను వశం చేసుకొని, జ్ఞానవిజ్ఞానాలను* పాడుచేసే పాపరూపియైన ఈ కామాన్ని పరిత్యజించు.
వ్యాఖ్య:–
కామాన్ని (కోరికను) జయించాలంటే, ముందుగా అది దాక్కునే చోట్లను (ఆశ్రయాలను) మన అదుపులోకి తెచ్చుకోవాలి. ఆశ్రయాలు ఏవి? ఇంద్రియాలు, మనసు, బుద్ధి అని ముందు చెప్పుకున్నాం కదా. కామం ఎలా ప్రవేశిస్తుందంటే..మొదట ఇంద్రియాలను ఆక్రమిస్తుంది. ఆ తర్వాత మనసును లాక్కుంటుంది. చివరగా బుద్ధిని కూడా తన వశం చేసుకుంటుంది. కాబట్టి, సాధకుడు మొట్టమొదటి ఆశ్రయమైన ‘ఇంద్రియాలను’ గనక ముందుగానే అదుపు చేస్తే.. ఆ కామం ఇక ముందుకు (మనసు, బుద్ధి వైపు) వెళ్లలేదు. అక్కడికక్కడే చల్లబడిపోతుంది. అందుకే భగవంతుడు కామాన్ని జయించడానికి “ముందు ఇంద్రియాలను స్వాధీనం చేసుకో” అని ఆజ్ఞాపించారు. శ్లోకంలో ‘ఆదౌ’ (మొట్టమొదట) అనే పదం వాడారు. దీన్ని బట్టి.. మిగతా సాధనలన్నీ తర్వాతే. ముందు చేయాల్సిన పని మాత్రం “ఇంద్రియ నిగ్రహమే” అని స్పష్టమవుతోంది. ఆధ్యాత్మిక మార్గంలోకి వచ్చిన సాధకుడు, మోక్షం కోసం చేసే ప్రయత్నంలో మొదటి అడుగు ఇదే.
“ఓ అర్జునా! నీకు వేరే పనులు ఎన్ని ఉన్నా సరే.. ముందు ఈ పని (ఇంద్రియ నిగ్రహం) చూడు” అని శ్రీకృష్ణుడు హెచ్చరిస్తున్నట్లుగా ఉంది. సర్వజ్ఞుడైన పరమాత్మ చెప్పిన ఈ మాట మీద మోక్షం కోరుకునేవారికి (ముముక్షువులకు) పూర్తి నమ్మకం ఉండాలి. కాబట్టి మనం ఏం చేయాలంటే..ఏయే ఇంద్రియాలు (కళ్లు, చెవులు మొదలైనవి) ఏయే విషయాల వైపు (సినిమాలు, కబుర్లు వంటివి) పరుగులు పెడుతున్నాయో జాగ్రత్తగా గమనించాలి. అభ్యాసం, వైరాగ్యం, విచారణ అనే పద్ధతుల ద్వారా వాటిని వెనక్కి తిప్పాలి. అప్పుడు ఆ కామానికి నిలబడటానికి నీడ (చోటు) దొరక్క.. తోకముడిచి పారిపోతుంది (పలాయనం చిత్తగిస్తుంది).
“పాప్మానమ్” – భగవంతుడు కామం (కోరిక) ఎంత నీచమైనదో అందరికీ అర్థమయ్యేలా చెప్పడానికేనేమో.. పదే పదే దాని చెడ్డతనాన్ని బయటపెడుతున్నారు. ఇంతకుముందు (37వ శ్లోకంలో) దీన్ని ‘మహాపాప్మా’ (గొప్ప పాపి) అన్నారు. ఇప్పుడు ‘పాప్మానమ్’ (పాప స్వరూపం) అని పిలుస్తున్నారు. ఎందుకంటే.. లోకంలో జరిగే అనేక పాపాలకు మూలం ఈ కామమే. కామం కళ్ళుగప్పితే (కామాంధులై) మనుషులు ఎంతటి ఘోరమైన తప్పులు చేస్తున్నారో మనకు తెలిసిందే కదా. అంతేకాదు, కామం మనిషిలోని జ్ఞానాన్ని, విజ్ఞానాన్ని రెండింటినీ నాశనం చేస్తుందని ఇక్కడ హెచ్చరిస్తున్నారు.
- జ్ఞానం: అంటే పుస్తకాలు, శాస్త్రాల ద్వారా తెలుసుకున్నది (Theory).
- విజ్ఞానం: అంటే ఆచరణ ద్వారా, అనుభవం ద్వారా తెలుసుకున్నది (Experience/Realization).
సాధకుడు ఎంతో కష్టపడి సాధన చేసి సంపాదించుకున్న ఈ రెండూ.. కామం దెబ్బకు బూడిదలో పోసిన పన్నీరు అయిపోతాయి. ఎంతోమంది గొప్ప పండితులు, శాస్త్రవేత్తలు, కొంచెం ఆధ్యాత్మిక అనుభవం ఉన్నవారు కూడా.. ఈ కామానికి (కోరికకు) లొంగిపోయినప్పుడు, తమ తెలివిని కోల్పోయి, ఏమీ తెలియని పామరుల లాగా ప్రవర్తించడం మనం చూస్తూనే ఉంటాం. జ్ఞానవంతుల పరిస్థితే ఇలా ఉంటే, ఇక సామాన్యుల సంగతి వేరే చెప్పాలా? అయితే, ఇక్కడో విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. కామం అందరినీ పడగొట్టలేదు. ఎవరికైతే ఇంద్రియ నిగ్రహం ఉంటుందో, ఎవరైతే పూర్ణజ్ఞానం (సంపూర్ణ ఆత్మజ్ఞానం) కలిగి ఉంటారో.. వారిని ఈ కామం ఏమీ చేయలేదు.
కోరికలకు (కామానికి) నాశనం చేసే శక్తి ఎంత ఉన్నప్పటికీ, ఎవరూ భయపడాల్సిన పనిలేదు. అభ్యాసం, వివేకం, వైరాగ్యం అనే ఆయుధాలతో దాన్ని బయటికి గెట్టిపారేయమని భగవంతుడు చెబుతున్నాడు. అందుకే ‘ప్రజహి’ (చంపివేయుము/వదిలివేయుము) అనే పదాన్ని వాడటం ద్వారా, కోరికలను పూర్తిగా వదిలేయాలని, వాటిని సమూలంగా నాశనం చేయాలని చెప్పబడింది. (ఇక్కడ ‘కామం’ అంటే కంటికి కనిపించే విషయాల మీద, సంసారం మీద ఉండే అన్ని రకాల కోరికలు అని అర్థం).
“భరతర్షభ” – ఓ అర్జునా! నువ్వు భరతవంశంలోనే గొప్పవాడివి, గొప్ప శారీరక బలం ఉన్నవాడివి. ఇప్పుడు అలాగే నీ ఇంద్రియాలను కూడా జయించి, ఆంతరిక బలాన్ని (ఆధ్యాత్మిక బలాన్ని) కూడా సంపాదించుకో. అప్పుడు నీ గొప్పతనం ఇంకా రెట్టింపు అవుతుంది… అనే అర్థం ఈ పదంలో కనిపిస్తోంది.