ఇంద్రియస్యేంద్రియస్యార్థే రాగద్వేషౌ వ్యవస్థితౌ ।
తయోర్న వశమాగచ్ఛేత్ తౌ హ్యస్య పరిపంథినౌ ॥ 34
ఇంద్రియస్య, ఇంద్రియస్య, అర్థే, రాగద్వేషౌ, వ్యవస్థితౌ,
తయోః, న, వశమ్, ఆగచ్ఛేత్, తౌ, హి, అస్య, పరిపంథినౌ.
ఇంద్రియస్య ఇంద్రియస్య = ప్రతి ఇంద్రియం యొక్క; అర్థే = విషయంలో; రాగద్వేషౌ = ఆసక్తి, ద్వేషాలు; వ్యవస్థితౌ = ఏర్పడి ఉన్నాయి; తయోః = ఆ రెండింటికీ; వశమ్ = అధీనమవడం; న ఆగచ్ఛేత్ = పొందకూడదు; హి = ఏమన; తౌ = ఆ రెండూ; అస్య = ముముక్షువుకి; పరిపంథినౌ = ప్రతికూలాలు.
తా ॥ (పురుషుని ప్రవృత్తి ప్రకృతి ఆధీనమే అయితే, ఇక విధి నిషేధ పరమైన శాస్త్రప్రయోజనమేమిటి? అంటే-) ఇంద్రియాలన్నింటికీ అనుకూల విషయంలో ఆసక్తి, అట్లే ప్రతికూల విషయంలో ద్వేషమూ ఉండనే ఉన్నాయి. (అట్లే ప్రవృత్తి కూడా కలుగుతోంది) కనుక, వాటికి వశం కాకూడదు. (అని శాస్త్రం నియమిస్తోంది.) ఈ రెండూ శ్రేయోమార్గానికి ప్రతికూలమైనవి.* (గీత: 2–62, 64)
వ్యాఖ్య:-
కిందటి శ్లోకంలో “మనిషి తన స్వభావం (ప్రకృతి) ప్రకారమే నడుచుకుంటాడు, అది సహజం” అని చెప్పారు కదా. కానీ ఇక్కడ ఒక గొప్ప సత్యాన్ని (పరమ సత్యాన్ని) చెబుతున్నారు. అదేంటంటే.. మనిషి గట్టిగా ప్రయత్నిస్తే (పురుష ప్రయత్నంతో) ఆ ప్రకృతిని కూడా జయించడం సాధ్యమే.
మన ఇంద్రియాలకు కొన్ని విషయాలంటే ఇష్టం, కొన్ని విషయాలంటే అయిష్టం (రాగద్వేషాలు) ఉంటాయి. మోక్షం కోరుకునే వారికి (ముముక్షువులకు) ఇవే పరమ శత్రువులు. ఇవి ఈనాటివి కావు. ఎన్నో జన్మల నుండి మన హృదయం అనే స్థలాన్ని ఆక్రమించుకుని, మనపై అధికారం చలాయిస్తున్నాయి. ఇప్పుడు గురువుగారి ఉపదేశంతో ఆ శత్రువులను తరిమికొట్టాలి. మనం పోగొట్టుకున్న ‘ఆత్మ సామ్రాజ్యాన్ని’ తిరిగి గెలుచుకోవాలి. దీనికోసం మనం వాడాల్సిన ఆయుధాలు:
- ఆత్మవిచారణ (నేనెవరిని అని తెలుసుకోవడం)
- భక్తి
- వైరాగ్యం
- నిష్కామ కర్మ (ఫలితం ఆశించని పని)
ఈ శత్రువులను జయించే వరకు మనిషికి శాంతి ఉండదు. ఎందుకంటే:
- శత్రువు ఊరిలో ఉంటే ప్రమాదం.
- అదే శత్రువు ఇంట్లో ఉంటే ఇంకా ప్రమాదం.
- అలాంటిది శత్రువు ఏకంగా మన హృదయంలోనే తిష్టవేసుకుని ఉంటే.. అది ఇంకెంత మహా ప్రమాదమో, ఎంత అశాంతో వేరే చెప్పాలా?
కాబట్టి, మన మనసులో ఉన్న ఆ రాగద్వేషాలకు లొంగిపోకూడదు. దైవబలంతో, స్వయంకృషితో వాటిని ఎలాగైనా ఓడించి తీరాలి.
మన జీవితంలో ఎప్పుడూ ఒక యుద్ధం జరుగుతూనే ఉంటుంది. అది ఎవరి మధ్య అంటే:
- పూర్వజన్మ దుష్ట సంస్కారాలు: (గత జన్మల నుంచి లేదా పాత అలవాట్ల నుంచి వచ్చిన చెడు వాసనలు).
- ఇహజన్మ ప్రయత్నం: (ఈ జన్మలో మోక్షం కోసం మనం చేస్తున్న మంచి ప్రయత్నం).
ఈ రెండూ రెండు పొట్టేళ్లలా (Rams) ఢీకొట్టుకుంటూ ఉంటాయి. ఈ రెండింటిలో దేనికి బలం ఎక్కువ ఉంటే అదే గెలుస్తుంది. (చెడు బలంగా ఉంటే మనం పడిపోతాం, ప్రయత్నం బలంగా ఉంటే మనం గెలుస్తాం).
“అయ్యో! నా పూర్వజన్మ సంస్కారం బాగాలేదు, నా రాత ఇంతే” అని ఏడుస్తూ కూర్చుంటే ఏ లాభం లేదు. గతం ఎలాగైనా ఉండనివ్వండి. దాని గురించి చింత అనవసరం. మనం చేయాల్సింది ఒక్కటే.. మన ఆధ్యాత్మిక ప్రయత్నాన్ని రెట్టింపు (Double) చేయాలి. వసిష్ఠ మహర్షి చెప్పినట్లు.. ఇప్పుడు మనం చేసే గట్టి ప్రయత్నంతో (పురుష ప్రయత్నంతో) ఆ పాత చెడు శక్తులను నాశనం చేయవచ్చు. మనసును శుభమార్గంలో పెట్టవచ్చు. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు కూడా ఇదే హెచ్చరిస్తున్నారు: “వాటికి లొంగకండి (తయోర్న వశమాగచ్ఛేత్). ఓ జీవులారా! మీ పాత చెడు అలవాట్లకు తలవంచకండి. గట్టి ప్రయత్నంతో వాటిని జయించండి. మీ హృదయంలో నుంచి రాగద్వేషాలను తరిమికొట్టి.. ‘ఆత్మ సామ్రాజ్యాన్ని’ సొంతం చేసుకోండి” అని పిలుపునిచ్చారు. భగవంతుడి ఆజ్ఞను పాటించి, సాధకులందరూ తమ లోపలి శత్రువులైన రాగద్వేషాలను జయించి, గొప్ప శాంతిని పొందుదురు గాక!