సక్తాః కర్మణ్యవిద్వాంసో యథా కుర్వంతి భారత ।
కుర్యాద్విద్వాంస్తథాసక్తః చికీర్షుర్లోకసంగ్రహమ్ ॥ 25
సక్తాః, కర్మణి, అవిద్వాంసః, యథా, కుర్వంతి, భారత,
కుర్యాత్, విద్వాన్, తథా, అసక్తః, చికీర్షుః, లోక సంగ్రహమ్.
భారత = అర్జునా; అవిద్వాంసః = అజ్ఞానులు; కర్మణి = కర్మలో; సక్తాః = ఆసక్తులై; యథా = ఎలా అయితే; కుర్వంతి = ఒనర్చుతున్నారో; విద్వాన్ = జ్ఞాని; అసక్తః = అనాసక్తుడై; లోకసంగ్రహమ్ = లోకానికొక ఆదర్శ కల్పనాన్ని; చికీర్షుః = ఒనర్పగోరి; తథా = అలా; కుర్యాత్ = కర్మ ఒనరుస్తాడు.
తా ॥ భారతా! అజ్ఞులు ఎలా అయితే ఆసక్తులై కర్మలను ఆచరిస్తారో, అలా జ్ఞానులు అనాసక్తులై లోకహితార్థం కర్మను ఒనరుస్తారు. (కర్మను చేయాలి)
వ్యాఖ్య:-
జ్ఞానులు (తెలిసినవారు), అజ్ఞానులు (తెలియనివారు) ఇద్దరూ పనులు చేస్తారు. పైకి చూడటానికి ఇద్దరూ ఒకేలా పని చేస్తున్నట్లు అనిపించినా, వారిద్దరి పద్ధతిలో చాలా తేడా ఉంది:
- అజ్ఞానులు: ఫలితం మీద ఆశతో (ఫలాసక్తితో), స్వార్థం కోసం, “నేనే చేస్తున్నాను” అనే అహంకారం (కర్తృత్వ బుద్ధి)తో పనిలో ఇరుక్కుపోతారు. దీనివల్ల వారికి కర్మ బంధాలు చుట్టుకుంటాయి.
- జ్ఞానులు: ఫలితం మీద ఆశ లేకుండా, లోక కళ్యాణం కోసం, “నేను చేస్తున్నాను” అనే అహంకారం లేకుండా (కర్తృత్వ రహితంగా), ఆ పనికి అతుక్కుపోకుండా చేస్తారు. ఇదే పని వారికి మోక్షాన్ని (ముక్తిని) ఇస్తుంది.
ఒకే పని ఒకరికి బంధాన్ని, మరొకరికి మోక్షాన్ని ఎలా ఇస్తుంది? కత్తిని వాడటం తెలియనివాడు దాంతో చేతులు కోసుకుంటాడు (కీడు). వాడటం తెలిసినవాడు దాన్ని చక్కగా ఉపయోగించుకుంటాడు (మేలు). నిప్పును అజాగ్రత్తగా ముట్టుకుంటే కాలుతుంది. తెలివిగా వాడితే వంట చేసుకోవచ్చు. అలాగే ‘కర్మ’ (పని) అనేది ఒక గొప్ప ఆయుధం లాంటిది. దాన్ని ఎలా పట్టుకోవాలో, ఎలా వాడాలో ముందు పెద్దల దగ్గర నేర్చుకోవాలి. అప్పుడే అది మనల్ని సంసార బంధాల నుండి విడిపిస్తుంది. “పని చేయడం మానేయకండి (ఆయుధాన్ని మూలన పడేయకండి). దాన్ని వాడండి.. కానీ తెలుసుకొని, నేర్చుకొని వాడండి” అని భగవంతుడు గీతలో హెచ్చరిస్తున్నారు. ఆ ఆయుధాన్ని వాడే సరైన పద్ధతి ఏమిటంటే – ‘అనాసక్తి’ (ఫలితం మీద మమకారం లేకుండా పని చేయడం). ఇదే ఈ శ్లోక సారాంశం.
“చికీర్షుః లోక సంగ్రహమ్” (లోక కళ్యాణాన్ని కోరుకునేవాడు) అనే మాటను బట్టి.. లోకానికి మేలు చేయడం అంటే భగవంతుడికి ఎంత ప్రీతికరమో అర్థమవుతోంది. దేవుడికి నచ్చే అటువంటి లోక కళ్యాణాన్ని సాధించడం తెలివైన వారి (వివేకవంతుల) కనీస బాధ్యత. తాపత్రయాలు (సంసార కష్టాలు) అనే మంటల్లో కాలిపోతున్న జీవులను కాపాడటానికి.. మనం చేసేది చిన్న సాయమే అయినా సరే, అది చాలా గొప్ప విషయం అవుతుంది. అందుకే జ్ఞాని అయినవాడు ఫలితాన్ని ఆశించకుండా (అనాసక్తంగా) పనులు చేస్తూ లోకానికి మేలు చేయాలని భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలో ఆజ్ఞాపిస్తున్నారు. జ్ఞానులు అలా చేయడం చూసి.. సామాన్యులు కూడా ఆ నిష్కామ మార్గాన్ని అలవాటు చేసుకుని తరించడానికి వీలవుతుంది.
శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడిని అప్పుడప్పుడు “భారత” అని పిలుస్తూ, అతనిలో ఉత్సాహాన్ని నింపుతుంటారు.దీనికి “భరత వంశంలో పుట్టినవాడు” అనేది పైకి కనిపించే అర్థం. కానీ ఇందులో మరొక లోతైన, చక్కని అర్థం కూడా ఉంది. భా: అంటే ప్రకాశం (జ్ఞానం/వెలుగు). రతః: అంటే దాని మీద ఆసక్తి ఉన్నవాడు. అంటే.. జ్ఞాన కాంతి మీద ఆసక్తి ఉన్నవాడే నిజమైన ‘భారతుడు’. “ఓ అర్జునా! లెమ్ము! నీలోని అజ్ఞానం అనే చీకటిని పోగొట్టుకో. జ్ఞానం అనే వెలుగు వైపు నడువు” అని ఈ పిలుపు ద్వారా కృష్ణుడు పరోక్షంగా బోధిస్తున్నాడు.